In de discussies over de woningbouwopgave raken voorzieningen vaak ondergesneeuwd. Terwijl scholen, bibliotheken en ontmoetingsplekken bepalend zijn voor de kansen van bewoners. In de Amsterdamse Bijlmer is dat patroon doorbroken. Daar staat Oba Next Lab: een tijdelijk gebouw dat fungeert als laboratorium voor de bibliotheek van de toekomst, ontwikkeld in samenspraak met bewoners - en met jongeren als belangrijkste doelgroep.
Op woensdag 4 maart stond Mevr. De Architect 2.0 in Pakhuis de Zwijger. Hoofdredacteur Merel Pit gaf het podium aan vijf vrouwen en drie mannen - actief in onderzoek en praktijk - om mee te praten over de positie van vrouwen in de architectuur. Met een volle zaal kwam het thema van de avond tot leven: voorbij representatie naar systeemverandering.
Met het vertrek van mede-oprichter Niels Groeneveld breekt een nieuw hoofdstuk aan voor het Eindhovense architectenbureau Werkstatt. Groeneveld draagt de leiding volledig over aan zijn partners Floor Frings en Raoul Vleugels. Zij zetten de duurzame en ambitieuze koers van het bureau voort en gaan deze zelfs verbreden.
Met Carbon Confessions toont MVRDV - naast rekenmodellen - een ongemakkelijke waarheid: wie echt duurzaam wil bouwen, loopt vast in een systeem dat daar nauwelijks op is ingericht. De tentoonstelling in het Keilepand in Rotterdam laat zien hoe gewicht - letterlijk - de grootste koolstofschuld veroorzaakt, en hoe ontwerp- en materiaalkeuzes verschil maken. Maar ook de institutionele barrières, financiële prikkels en politieke stiltes die de slagkracht van architecten beperken. Het roept een fundamentele vraag op: welke rol kan de architect nog spelen in een systeem dat duurzaamheid structureel tegenwerkt?
Mieke Bosse is traditioneel architect én radicaal feminist. Achter de monumentale gevel van haar Haagse herenhuis werkt ze ondanks haar pensioengerechtigde leeftijd onverstoorbaar door. Terwijl ze voortbouwt op eeuwenoude kennis, heeft ze haar hele leven taboes geslecht - in het vak en daarbuiten.
Zichtbaar zijn als vrouw in de architectuur, moet je dat willen? Vijf jaar geleden vond ik dit geen vraag, maar een must. Te weinig vrouwelijke architecten verschenen op dat moment in vakpublicaties en mochten meepraten in publieke debatten. Dat moest en kón anders, vond ik. Vol verve hees ik negentien vrouwelijke architecten op het podium in de eerste uitgave van Mevr. De Architect. Hiermee wilde ik de volgende generatie voorzien van rolmodellen om hun eigen weg te vinden in de praktijk.
In Londen gingen medewerkers van architectenbureau Bjarke Ingels Group (Big) de straat op uit protest tegen ontslagen en de belabberde positie van buitenlandse werknemers. Hoe zit dat in Nederland? Is dat hier goed geregeld? Op papier biedt de cao bescherming, inclusief minimumtarieven voor zzp'ers. In de praktijk blijken buitenlandse en zelfstandige architecten structureel kwetsbaar. Gelukkig is er ondersteuning.
Joyce Verstijnen is een eigenzinnige architect. Toch runt ze niet een eigen bureau, maar werkt ze al haar hele carrière bij Bedaux de Brouwer, een familiebedrijf met een traditie die teruggaat tot 1937. Hierbinnen zoekt ze naar autonomie, een ogenschijnlijke tegenstrijdigheid. 'Mijn werk is voor mij een continu leerproces waarbij ik mezelf steeds de vraag stel: zit ik goed? Werk ik aan de dingen die ik echt belangrijk vind?'
Een bureau voor een man een vrouw. Het is een kleine interventie maar tekenend. Al in 1913 zorgde Margaret Kropholler voor de emancipatie van de vrouw middels haar woningen. Als de vrouw minder tijd hoefde te besteden aan huishouden, zo redeneerde Kropholler, kon zij zich met andere zaken bezighouden. Het geldt als het eerste ontwerp van Nederlands eerste vrouwelijke architect, van wie nu een tentoonstelling loopt in museum De Dageraad en Het Schip.
Zucht. We waren nog geen 5 minuten op weg, maar ik had het meteen door. Ik werd hier wederom geconfronteerd met de mythische figuur van wat een architect is: een eigengereide - of noem het visionaire - man die in zijn eentje aan een iconisch gebouw werkt voor een uitdagende opdrachtgever. Ooit ontstaan in het boek 'The Fountainhead', maar in dit geval is het de Deense architect Johan Otto von Spreckelsen in de film 'La Grande Arche'.
Vijf jaar na de publicatie van Mevr. De Architect wordt met Mevr. De Architect 2.0 opnieuw de positie van vrouwen in de architectuur herijkt. In de eerste uitgave kregen ze eindelijk het podium dat ze verdienden. We maakten zichtbaar wat er al was, maar onvoldoende werd gezien. Nu maakt Mevr. De Architect 2.0 duidelijk: representatie alleen is niet genoeg. Het is tijd dat we de geldende norm bevragen.
Voor abonneesIn navolging van de uitgave 'Mevr. De Architect' uit 2021 zet 'Mevr. De Architect 2.0' 5 jaar later wederom vrouwelijke architecten op het podium. Hiermee draagt de redactie van de Architect bij aan hun positie en de positie van andere vrouwen binnen de vakgemeenschap. Ze vormen nog altijd de minderheid binnen architectenbureaus, terwijl de man-vrouwverhouding tijdens de opleiding nagenoeg gelijk is. Binnen bureaus worden ze vaak over het hoofd gezien of krijgen ze niet de kans hun werk naar eigen inzicht uit te voeren al dan niet in combinatie met hun (jonge) gezin. In deze printuitgave onderzoeken we in hoeverre zichtbaarheid bijdraagt aan een oplossing, maar ook de systemen die de bureaupraktijk vormen, zoals de werkcultuur, de machtsverdeling en de onzichtbare normen.
GesponsordDe houten schuur heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld van eenvoudig bijgebouw tot volwaardig architectonisch statement. Waar schuren vroeger vooral functioneel waren, worden ze nu ontworpen als luxe bijgebouw, werkplaats, opslagruimte, thuiskantoor of hobbyruimte. Ook houten schuurwoningen worden alsmaar populairder. 'Dankzij slimme ontwerpen en hoogwaardige materialen zijn deze gebouwen niet alleen praktisch, maar ook esthetisch een verrijking van hun omgeving', zegt Hans van den Beukel, business consultant bij Geldersche Houtbouw.
GesponsordDuurzaam bouwen vraagt om meer dan alleen hergebruik van materialen. De keuze tussen bestaande en nieuwe materialen is complexer dan het lijkt. Prestaties, levensduur en milieu-impact spelen allemaal een rol in de uiteindelijke afweging. 'De grootste winst zit niet in één oplossing, maar in de combinatie van keuzes', zegt Bart Hellings, hoofd projectteam bij Reynaers Aluminium.
GesponsordArchitecten moeten duurzaamheidsdoelstellingen in een vroeg stadium bepalen. Dit vindt Christian Bergmann, oprichter van CBA (Christian Bergmann Architecture). 'In de eerste fase beslis je over 70 tot 90 procent van de totale CO2-uitstoot.' Volgens hem lag de focus tot nu toe te veel op energieverbruik tijdens het gebruik van een gebouw. 'Het draait nu om embodied energy': de energie die al in de materialen, het transport en de bouw zelf zit. Daar moeten we nu echt op focussen.'
GesponsordDe discussie over duurzaamheid in interieurarchitectuur is verschoven van een optie naar een absolute randvoorwaarde. Architecten en ontwerpers staan voor de uitdaging om design, functionaliteit en milieu-impact in balans te brengen. Daarbij wordt vaak gekeken naar gevels, isolatie en installaties. 'Eén element wordt nog te vaak onderschat: de vloer', zegt Tamara Dijkshoorn, adviseur Architecten en Design bij Tarkett. 'Juist dit oppervlak, dat intensief gebruikt wordt en grote materiaalvolumes vertegenwoordigt, kan een sleutelrol spelen in het realiseren van circulaire en klimaatvriendelijke gebouwen die voldoen aan eisen als de BREEAM, LEED en WELL-criteria.'
GesponsordOrganisaties zijn op zoek naar manieren om de werkomgeving opnieuw vorm te geven, waar cultuur voelbaar is, identiteit tot uiting komt en zowel samenwerking als focus mogelijk zijn. Het kantoor wordt zo een plek waar mensen graag werken. 'Als een ontwerp in echte dialoog met gebruikers tot stand komt, groeit de werkplek uit tot drager van het verhaal van de organisatie', zegt Monica Straathof, partner bij Ideal Projects. In de nieuwe werkomgeving van Salacia komen deze elementen samen.
GesponsordDe losmaakbaarheidsindex krijgt een steeds belangrijkere rol binnen circulaire bouwprojecten. Het is een methode om te meten in hoeverre bouwdelen later kunnen worden gedemonteerd en hergebruikt. Maar techniek alleen is niet genoeg: écht circulair bouwen vraagt om vroegtijdige samenwerking, gedeelde belangen en een gezamenlijke blik op de toekomst, zegt Andreas Ververis, key accountmanager bij Reynaers Aluminium. 'Losmaakbaar bouwen draait in de kern om samenwerking. Zonder die basis blijft circulair bouwen bij een ambitie.'
Architectenbureau Raumplan heeft samen met 32 toekomstige bewoners een woongebouw ontworpen op Centrumeiland in Amsterdam. Via een proces van collectief opdrachtgeverschap vertaalden bewoners hun woonwensen naar een gezamenlijk gebouw met 32 woningen en gedeelde voorzieningen. Het gebouw is in het vierde kwartaal van 2025 opgeleverd.
In Almere is het gebouw Polderblik gerenoveerd en verduurzaamd. Het pand werd in de jaren tachtig ontworpen door architect en stedenbouwkundige Teun Koolhaas, en is nu - met respect voor het oorspronkelijke ontwerp - aangepast aan de eisen van deze tijd. De renovatie en uitbreiding werden begeleid door Wouter Kroeze Architect. Het resultaat is een gebouw dat zijn verleden eert en tegelijk klaar is voor de toekomst.
Schoonheid in stedenbouw is vaak niet een doel op zich, maar kan wel samengaan met andere ambities. Althans, als ontwerpers zich daar bewust voor inzetten, aldus stedenbouwkundige Matthijs de Boer. Hij noemt Parijs als voorbeeld in een essay.
Mijn favoriete herinnering is onze trip naar de Salone in Milaan in 2021. Als een volleerd reisleider nam Charlotte Thomas me op sleeptouw langs presentaties, tentoonstellingen en borrels. Ze kocht zelfs gezichtsmaskertjes voor het slapengaan, zodat we na een korte nacht weer fris voor de dag zouden komen. Terwijl ik naar huis ging met een hoofd dat tolde van alle inspiratie, reisde zij met de trein door naar de Architectuurbiënnale in Venetië. Charlotte ten voeten uit: energiek, ondernemend en toegewijd - soms met iets te veel hooi op haar vork, maar nooit met halve inzet.
Waar haal ik als 'Meneer De Architect' de arrogantie vandaan om te denken dat ik weet hoe het is om Mevr. De Architect te zijn? En toch doe ik het, om mannelijke architecten aan te spreken. Want voor een gezondere beroepspraktijk en betere gebouwde omgeving zullen wij moeten veranderen.
Toen Hanna Veltman in 2022 bij de Architect binnenkwam als stagiaire, konden we niet vermoeden hoe vanzelfsprekend ze onderdeel van het team zou worden. Ze bleef als werkstudent, trad na haar afstuderen in dienst en groeide uit tot een volwaardige kracht die haar plek overtuigend heeft opgeëist.
