Mieke Bosse is traditioneel architect én radicaal feminist. Achter de monumentale gevel van haar Haagse herenhuis werkt ze ondanks haar pensioengerechtigde leeftijd onverstoorbaar door. Terwijl ze voortbouwt op eeuwenoude kennis, heeft ze haar hele leven taboes geslecht - in het vak en daarbuiten.
Jan Nauta is een sociaal geëngageerde architect die zich nadrukkelijk mengt in het debat over de Nederlandse aanbestedingscultuur. In de podcast Over Architectuur Gesproken blikt hij terug op zijn veelbesproken besluit om zich terug te trekken uit een tender. Het leverde bijval op uit de vakgemeenschap, maar volgens Nauta vooral een bevestiging: in de sector leven breed gedeelde frustraties.
Architectenbureau Brandvries ontwierp een uitbreiding voor een houten woning aan de rand van Heenvliet. De woning staat op de plek van een voormalige schuur, onderdeel van een ensemble met koetshuis en dijkwoning. De oude kern van Heenvliet is beschermd stadsgezicht en aan de achterzijde van de woning is er uitzicht op de ruïne van Kasteel Ravesteyn. De bewoners hadden behoefte aan meer ruimte voor hun gezin met opgroeiende kinderen. De opdracht: een uitbreiding ontwerpen die de woning ruimer en lichter maakt, zonder het karakter van de schuur te verliezen.
Zichtbaar zijn als vrouw in de architectuur, moet je dat willen? Vijf jaar geleden vond ik dit geen vraag, maar een must. Te weinig vrouwelijke architecten verschenen op dat moment in vakpublicaties en mochten meepraten in publieke debatten. Dat moest en kón anders, vond ik. Vol verve hees ik negentien vrouwelijke architecten op het podium in de eerste uitgave van Mevr. De Architect. Hiermee wilde ik de volgende generatie voorzien van rolmodellen om hun eigen weg te vinden in de praktijk.
Joyce Verstijnen is een eigenzinnige architect. Toch runt ze niet een eigen bureau, maar werkt ze al haar hele carrière bij Bedaux de Brouwer, een familiebedrijf met een traditie die teruggaat tot 1937. Hierbinnen zoekt ze naar autonomie, een ogenschijnlijke tegenstrijdigheid. 'Mijn werk is voor mij een continu leerproces waarbij ik mezelf steeds de vraag stel: zit ik goed? Werk ik aan de dingen die ik echt belangrijk vind?'
'Probeer er samen uit te komen en dan horen we het graag.' Met die ongebruikelijke opdracht zette ontwikkelaar Synchroon drie architectenbureaus aan het werk. Het resultaat is Wisselspoor: geen optelsom van losse gebouwen, maar één grootstedelijk blok dat verdichting, collectiviteit en architectonische samenhang serieus neemt. Met langs het spoor veel woonplekken voor studenten.
Verdichting van stationsgebieden is een middel om te bouwen aan een leefbare stad met duurzame mobiliteit, maar verwordt soms tot een op zichzelf staand doel: zoveel mogelijke vierkante meters stapelen op een postzegel grond. Als je niet oppast, bereik je daarmee het tegenovergestelde, waarschuwen oud-spoorbouwmeester Marianne Loof en haar opvolger Daan Zandbelt.
Aan de Ireneboulevard, pal naast station Delft, rijst een 40 meter hoge woontoren op uit wat ooit een barrière was: het spoor. Hooghe Delft, gesitueerd boven op het dak van de spoortunnel, markeert de entree van de nieuwe stadswijk Nieuw Delft. Met koopappartementen, kantoorruimte en Filmhuis Lumen in de plint is het gebouw een compacte stapeling van wonen, werken en cultuur.
Vijf jaar na de publicatie van Mevr. De Architect wordt met Mevr. De Architect 2.0 opnieuw de positie van vrouwen in de architectuur herijkt. In de eerste uitgave kregen ze eindelijk het podium dat ze verdienden. We maakten zichtbaar wat er al was, maar onvoldoende werd gezien. Nu maakt Mevr. De Architect 2.0 duidelijk: representatie alleen is niet genoeg. Het is tijd dat we de geldende norm bevragen.
Voor abonneesIn navolging van de uitgave 'Mevr. De Architect' uit 2021 zet 'Mevr. De Architect 2.0' 5 jaar later wederom vrouwelijke architecten op het podium. Hiermee draagt de redactie van de Architect bij aan hun positie en de positie van andere vrouwen binnen de vakgemeenschap. Ze vormen nog altijd de minderheid binnen architectenbureaus, terwijl de man-vrouwverhouding tijdens de opleiding nagenoeg gelijk is. Binnen bureaus worden ze vaak over het hoofd gezien of krijgen ze niet de kans hun werk naar eigen inzicht uit te voeren al dan niet in combinatie met hun (jonge) gezin. In deze printuitgave onderzoeken we in hoeverre zichtbaarheid bijdraagt aan een oplossing, maar ook de systemen die de bureaupraktijk vormen, zoals de werkcultuur, de machtsverdeling en de onzichtbare normen.
Waar haal ik als 'Meneer De Architect' de arrogantie vandaan om te denken dat ik weet hoe het is om Mevr. De Architect te zijn? En toch doe ik het, om mannelijke architecten aan te spreken. Want voor een gezondere beroepspraktijk en betere gebouwde omgeving zullen wij moeten veranderen.
Het is nog steeds niet goed gesteld met vrouwen in de architectuur. De discipline weigert de pluraliteit van de samenleving te omarmen. Juist die meerstemmigheid is hard nodig om kwaliteit te borgen. Onze sector is verworden tot een masculien systeem, of zoals Floris Alkemade het in het programma 'Zomergasten' benoemde: een wereld waarin volume wordt verward met visie en machismo met vakmanschap.
GesponsordDe houten schuur heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld van eenvoudig bijgebouw tot volwaardig architectonisch statement. Waar schuren vroeger vooral functioneel waren, worden ze nu ontworpen als luxe bijgebouw, werkplaats, opslagruimte, thuiskantoor of hobbyruimte. Ook houten schuurwoningen worden alsmaar populairder. 'Dankzij slimme ontwerpen en hoogwaardige materialen zijn deze gebouwen niet alleen praktisch, maar ook esthetisch een verrijking van hun omgeving', zegt Hans van den Beukel, business consultant bij Geldersche Houtbouw.
GesponsordDuurzaam bouwen vraagt om meer dan alleen hergebruik van materialen. De keuze tussen bestaande en nieuwe materialen is complexer dan het lijkt. Prestaties, levensduur en milieu-impact spelen allemaal een rol in de uiteindelijke afweging. 'De grootste winst zit niet in één oplossing, maar in de combinatie van keuzes', zegt Bart Hellings, hoofd projectteam bij Reynaers Aluminium.
GesponsordArchitecten moeten duurzaamheidsdoelstellingen in een vroeg stadium bepalen. Dit vindt Christian Bergmann, oprichter van CBA (Christian Bergmann Architecture). 'In de eerste fase beslis je over 70 tot 90 procent van de totale CO2-uitstoot.' Volgens hem lag de focus tot nu toe te veel op energieverbruik tijdens het gebruik van een gebouw. 'Het draait nu om embodied energy': de energie die al in de materialen, het transport en de bouw zelf zit. Daar moeten we nu echt op focussen.'
GesponsordDe discussie over duurzaamheid in interieurarchitectuur is verschoven van een optie naar een absolute randvoorwaarde. Architecten en ontwerpers staan voor de uitdaging om design, functionaliteit en milieu-impact in balans te brengen. Daarbij wordt vaak gekeken naar gevels, isolatie en installaties. 'Eén element wordt nog te vaak onderschat: de vloer', zegt Tamara Dijkshoorn, adviseur Architecten en Design bij Tarkett. 'Juist dit oppervlak, dat intensief gebruikt wordt en grote materiaalvolumes vertegenwoordigt, kan een sleutelrol spelen in het realiseren van circulaire en klimaatvriendelijke gebouwen die voldoen aan eisen als de BREEAM, LEED en WELL-criteria.'
GesponsordOrganisaties zijn op zoek naar manieren om de werkomgeving opnieuw vorm te geven, waar cultuur voelbaar is, identiteit tot uiting komt en zowel samenwerking als focus mogelijk zijn. Het kantoor wordt zo een plek waar mensen graag werken. 'Als een ontwerp in echte dialoog met gebruikers tot stand komt, groeit de werkplek uit tot drager van het verhaal van de organisatie', zegt Monica Straathof, partner bij Ideal Projects. In de nieuwe werkomgeving van Salacia komen deze elementen samen.
GesponsordDe losmaakbaarheidsindex krijgt een steeds belangrijkere rol binnen circulaire bouwprojecten. Het is een methode om te meten in hoeverre bouwdelen later kunnen worden gedemonteerd en hergebruikt. Maar techniek alleen is niet genoeg: écht circulair bouwen vraagt om vroegtijdige samenwerking, gedeelde belangen en een gezamenlijke blik op de toekomst, zegt Andreas Ververis, key accountmanager bij Reynaers Aluminium. 'Losmaakbaar bouwen draait in de kern om samenwerking. Zonder die basis blijft circulair bouwen bij een ambitie.'
In Wijdenes realiseert architectenbureau Snitker/Borst Architecten een woning geïnspireerd op de traditionele stolpboerderij. De energieneutrale woning combineert een ruim interieur met biobased materialen: de constructie is uitgevoerd in gelamineerd hout en kruislaaghout (CLT), de gevels in hout en het dak in riet.
In Hoorn is het Integraal Kind- en Expertise Centrum (IKEC) De Zevensprong geopend, naar ontwerp van KRFT. Het centrum verenigt vijf locaties voor speciaal (basis)onderwijs en biedt onderwijs, zorg, opvang en sport onder één dak. Het uitgangspunt: het kind staat centraal.
Schoonheid in stedenbouw is vaak niet een doel op zich, maar kan wel samengaan met andere ambities. Althans, als ontwerpers zich daar bewust voor inzetten, aldus stedenbouwkundige Matthijs de Boer. Hij noemt Parijs als voorbeeld in een essay.
Mijn favoriete herinnering is onze trip naar de Salone in Milaan in 2021. Als een volleerd reisleider nam Charlotte Thomas me op sleeptouw langs presentaties, tentoonstellingen en borrels. Ze kocht zelfs gezichtsmaskertjes voor het slapengaan, zodat we na een korte nacht weer fris voor de dag zouden komen. Terwijl ik naar huis ging met een hoofd dat tolde van alle inspiratie, reisde zij met de trein door naar de Architectuurbiënnale in Venetië. Charlotte ten voeten uit: energiek, ondernemend en toegewijd - soms met iets te veel hooi op haar vork, maar nooit met halve inzet.
Toen Hanna Veltman in 2022 bij de Architect binnenkwam als stagiaire, konden we niet vermoeden hoe vanzelfsprekend ze onderdeel van het team zou worden. Ze bleef als werkstudent, trad na haar afstuderen in dienst en groeide uit tot een volwaardige kracht die haar plek overtuigend heeft opgeëist.
Een terugkerend gespreksonderwerk onder vakgenoten is de zogenaamde 'leaky pipeline' in de architectuursector. Dat veel vrouwelijke vakgenoten na de eerste jaren op een architectenbureau de praktijk verlaten. Dit zou een probleem zijn, alsof een deel van onze vakgenoten niet volwaardig deelneemt aan het vak.
