artikel

Stedenbouw in Hamburg: wat de markt van de stad leert

Stedenbouw

Door Harm Tilman – Hamburg is een fascinerende stad waarin architectuur een bijzondere rol speelt. Aan dit heuglijke feit liggen bijzondere stedelijke mechanismes ten grondslag, bleek tijdens een studiereis die de Architect met Carlisle en Foamglas organiseerde. Kan Nederland hiervan leren?

Vrijwel nergens anders is de nabijheid tussen stad en haven zo groot als in Hamburg. In Rotterdam was dat in het verleden ook het geval, maar de modernisering heeft daar de havens naar buiten geduwd, richting Hoek van Holland. Hamburg echter blijft om politieke redenen vasthouden aan een goed functionerende haven in de stad. Het Hoek van Holland van Hamburg ligt immers in een andere bondsstaat en zou de stad veel inkomsten schelen.

Architectuurreis Hamburg: Balkon in de Elbphilharmonie door Herzog & de Meuron. Beeld deelnemer architectuurreis

Haven van Hamburg gezien vanuit de Elbphilharmonie. Beeld deelnemer architectuurreis

Grootschalige stedelijke projecten

Een ding moet gezegd, Hamburg buit de nabijheid van haven en stad goed uit. Onlangs werd de Niederhafen Rivierpromenade geopend, naar een ontwerp van Zaha Hadid. Deze sculpturale promenade, gelegen tussen St. Pauli-Landungsbrücken en metrohalte Baumwall, biedt een aangename wandeling langs de rivier. Wat niemand van de vele bezoekers die hier samendrommen zich realiseert, is dat de promenade tevens een belangrijk onderdeel vormt van de zeewaterkering van de stad.

De promenade is een goed voorbeeld van de grootschalige stedelijke projecten die Hamburg in de afgelopen decennia heeft ondernomen. Deze projecten komen voort uit een stedenbouwkundige traditie die teruggaat op het werk van Fritz Schumacher aan het begin van de vorige eeuw en waar ook grote collectieve woningbouwprojecten deel van uitmaken.

De promenade laat tevens een andere obsessie zien. Namelijk op welke manier je de stad kunt openen naar de rivier toe. De Perlenkette in Altona is hiervan een vroeg voorbeeld naar ontwerp van Kees Christiaanse. Niet veel later tekende hij voor het masterplan van HafenCity, het bekendste grootschalige stedelijke project van de stad. Dit plan dateert uit 2000 en vormt nog steeds het uitgangspunt voor de transformatie van de gronden tussen Speicherstadt en Elbe.

Architectuurreis Hamburg: Maquette HafenCity in het Kesselhaus. Beeld Loes Thijssen

Maquette HafenCity Hamburg in het Kesselhaus. Beeld Loes Thijssen

Bevolkingsgroei

Hamburg ligt vanuit Duitsland en Europa gezien eigenlijk aan de verkeerde kant van de Elbe. Dat verklaart al een beetje dat de stad vrijgevochten is en dat vrijheid hoog in het vaandel staat. Dat zegt Tomas Kaiser die ons zal rondleiden door in Hamburg. In vergelijking met andere Europese havensteden is Hamburg een uitgestrekte stad met een oppervlakte van 755 kilometer, acht maal zo groot als Kopenhagen. De bevolkingsdichtheid is hierdoor in vergelijking met andere steden juist laag: 2300 inwoners per vierkante kilometer.

Ik kom al jaren in Hamburg en dat is niet toevallig. Al in de tijd dat ik nog op de Academie van Bouwkunst Rotterdam werkte, hadden we uitwisselingen met deze havenstad. Egbert Kossak organiseerde in die tijd de beroemde Hamburgse Bouwforums. Architecten uit Hamburg en buitenland dachten na over de toekomst van de havengebieden. Ook Nederlandse architecten als Kees Christiaanse en Willem Jan Neutelings namen deel, naast Engelse architecten als Cedric Price en Will Alsop.

Architectuurreis Hamburg: IBA Hamburg Hybride Erschließung door Bieling Architekten. Beeld Marieke Hoff

IBA Hamburg: Hybride Erschließung door Bieling Architekten. Beeld Marieke Hoff

Hamburg is op dit moment de op één na grootste stad van Duitsland. De komende jaren zullen steeds meer mensen naar Hamburg trekken. Naar verwachting zal het inwonertal de komende dertig jaar van 1,8 naar twee miljoen inwoners groeien. De stad zal dus jaarlijks flink wat woningen moeten realiseren om al die mensen te kunnen huisvesten.

Voelbare trots

Afgelopen oktober waren we met dertig architecten in Berlijn. Tijdens onze architectuurreis samen met Carlisle en Foamglas bezochten we havengebieden van Hamburg in transformatie, waaronder HafenCity en de Perlenkette, maakten we een tour langs enkele architectonische highlights in de stad, stond een wandeling op het dak van het Hauptbahnhof op het programma en genoten we van een boottocht op de Alster. Ook staken we de Elbe over om in Wilhelmsburg langs te gaan bij Stadtentwicklung und Wohnen en IBA Hamburg. Vooral dat laatste gebied biedt een verrassend ander perspectief op Hamburg.

Architectuurreis Hamburg: Stadtentwicklung und Wohnen door Sauerbruch Hutton. Beeld Benno Nijenhuis

Kantoor Stadtentwicklung und Wohnen door Sauerbruch Hutton. Beeld Benno Nijenhuis

Hoogtepunt van de tour was ongetwijfeld het bezoeken aan de Kontorhäuser uit de jaren dertig, waaronder het Chilehaus door Fritz Höger, dat algemeen gezien wordt als hoogtepunt de Duitse expressionistische architectuur. En de onvergetelijke Elbphilharmonie. Het gebouw kostte 800 miljoen euro, tien keer duurder dan oorspronkelijk begroot, maar daar hoor je niemand meer over. Ondanks dat alle stedelingen moeten bloeden voor deze budgetoverschrijding, is de trots op dit gebouw voelbaar in de stad. Het gebouw is te beschouwen als het teken van de voorspoed die de stad al jaren ten deel valt.

Architectuurreis Hamburg: Rondleiding met Tomas Kaiser bij Chilehaus door Fritz Höger. Beeld Jo Janssen

Rondleiding met Tomas Kaiser bij Chilehaus door Fritz Höger. Beeld Jo Janssen

Publieke zaak

Op donderdagochtend spraken we met Philipp Preuner van HafenCity GmbH. Volgens Preuner is het grondbezit van de overheid de sleutel voor de vele succesvolle projecten in Hamburg. Opdrachten worden gegund aan partijen, op basis van een prijs-kwaliteit verhouding van 30 staat tot 70. De overheid eist dus echt kwaliteit en streeft niet naar een maximalisatie van de opbrengsten. De grond wordt niet bij voorbaat overgedragen, maar pas als de ontwikkelaars ook echt leveren.

Architectuurreis Hamburg: Rondleiding met Thorsten Gödtel (HafenCity GmbH) door HafenCity. Beeld Benno Nijenhuis

HafenCity Hamburg. Beeld Benno Nijenhuis

Ook in de latere projecten van de stad blijft Hamburg experimenteren met innovatieve tenderprocessen waarin kwaliteit de sleutel vormt voor een succesvolle ontwikkeling. Het leidt tot andere verhoudingen tussen overheid en markt. Dat zou ook in de Nederlandse situatie interessant zijn. In HafenCity mogen in verband met het overstromingsgevaar bijvoorbeeld geen kantoren op maaiveld worden gerealiseerd, iets waar ontwikkelaars aanvankelijk helemaal niet aan wilden.

Omdat HafenCity GmbH de grond in bezit heeft, kan ze goede contracten afsluiten met ontwikkelaars. In de praktijk blijkt het twee kanten op te werken, omdat ook ontwikkelaars gaan voor kwaliteit. Met Thorsten Gödtel lopen we door het gebied en die vat het mooi samen: De stad heeft de markt geleerd om in concepten te denken. Dit onderliggende mechanisme is minstens zo belangrijk voor de prominente rol die architectuur in Hamburgse ontwikkelingen speelt.

Architectuurreis Hamburg: Rondleiding met Thorsten Gödtel (HafenCity GmbH) door HafenCity. Beeld Jo Janssen

Rondleiding met Thorsten Gödtel (HafenCity GmbH) door HafenCity. Beeld Jo Janssen

Het aandeel van de publieke zaak in de stedelijke ontwikkeling is in Hamburg dus goed geregeld. Het geld dat de stad verdient met gronduitgiften, wordt gestoken in investeringen in de openbare ruimte en infrastructuur en verdampt niet in de gemeentekas. Ook sterk is dat Hamburg niet uitgaat van goede bedoelingen maar evalueert op basis van performance en ecolabels. Wat dat betreft heeft Nederland nog een lange weg te gaan.

Architectuur van Hamburg

Naar aanleiding van onze architectuurreis naar Hamburg publiceert onze vakredacteur Marieke Giele komende tijd een serie artikelen waarin ze dieper zal ingaan op:

  • At the Waterfront: Hafencity
  • Elbphilharmonie
  • Sprong over de Elbe: IBA Hamburg Wilhelmsburg, en nieuwe stedelijke projecten

Lees verder

 

 

Reageer op dit artikel