Projecten

Door Liesbeth Melis - Op dit moment naderen in Berlijn de laatste IBA-projecten hun voltooiing. Eén daarvan is een woningbouwproject met voorzieningen voor de geallieerden, ontworpen door OMA (Londen), vlak bij de grensovergang Checkpoint Charlie in de Südliche Friedrichstadt. Niet alleen gaf OMA met dit plan een duidelijk kritisch antwoord op de reconstructie van de stad zoals Kleihues zich die voorstelde, maar nam zij als een van de weinige IBA-deelnemers het bestaan van de muur op een vanzelfsprekende wijze op in het plan. Ook als Oost- en West-Berlijn herenigd worden en de muur verdwenen is dan ligt een van de kwaliteiten van dit woningbouwproject in het feit dat hieraan een stuk twintigste-eeuwse geschiedenis afleesbaar is.

Door Liesbeth Melis - Direct achter de Grote Markt in Almere-Stad staat sinds kort een bescheiden, maar zorgvuldig ontworpen arbeidsbureau, dat in opdracht van de Rijksgebouwendienst is gerealiseerd. Het valt op vanwege de terracotta kleur van de bovenbouw, die sterk contrasteert met de belendende percelen, uitgevoerd in grijsgele en donkerrode steen. De ontwerper, Hans Tupker, koos nadrukkelijk voor deze extra verdieping en deze opvallende kleurstelling om het te kunnen laten concurreren met de omgeving.

Door Johan van de Beek - De vroegste vermelding van de naam Groningen dateert van 1040 en daarom viert de stad dit hele jaar haar 950 jarig bestaan. Alle al eerder in dit jaar geplande evenementen worden onder de noemer van dit feest geplaatst en naar nieuwe activiteiten is naarstig gezocht. Dat is niet zonder problemen gegaan. Lang bleef onduidelijk wat de grootste publiciteitstrekker zou kunnen worden. Een grote manifestatie van de Weense all-round organisator André Heller haalde het niet omdat er onvoldoende sponsors voor waren te vinden. Het lijkt er nu op dat het project 'stadsmarkeringen' als belangrijkste evenement naar voren gaat komen. Het zal er echter om spannen of de realisatie daarvan nog tijdens dit feestjaar zal kunnen worden gehaald. Vrijdag 5 januari jongstleden presenteerde Daniel Libeskind zijn 'masterplan' voor het project stadsmarkering.

Door Janny Rodermond - De allure van Amsterdam brokkelt steeds verder af. Openbare gebouwen of openbare ruimten van enige betekenis worden nauwelijks nog aan de stad toegevoegd. Al enkele jaren zijn de nieuwe architectonische hoogtepunten vooral te vinden in de sociale woningbouw. Architect Rudy Uytenhaak heeft de entree van Amsterdam verrijkt met een klassiek modern woongebouw. Klassiek in de rustige beheersing van de vormgeving, modern qua typologie en functionele problematiek.

Door Bart Lootsma - In de reeks van nieuwe gevangenissen, die op dit moment gerealiseerd wordt, is het nieuwe Huis van Bewaring in Rotterdam in architectonisch opzicht zonder twijfel het interessantste. Dat komt in de eerste plaats door het hoge niveau van de vormgeving en afwerking van het gebouw in vergelijking tot andere gevangenissen, in de tweede plaats door de situering recht tegenover de Van Nellefabriek van Brinkman en Van der Vlugt en niet in de laatste plaats door het feit dat de architect, Carel Weeber, een belangrijke rol speelt in de Nederlandse architectuurdiscussie. Aan het gebouw zijn zowel de veranderde opvatting over gevangenisbouw als ook de nieuwe denkbeelden over architectuur, zoals die zich in de afgelopen tien jaar in Nederland hebben ontwikkeld, afleesbaar.

Door Cees Zwinkels - Ondanks zijn enorme omvang maakt het net in gebruik genomen Academisch Ziekenhuis Utrecht bij een eerste kennismaking een aangename indruk. De ruimtelijke geleding van het gebouw rondom de entree en het kleur- en materiaalgebruik in de architectuur spelen hierbij een belangrijke rol. Ook in het inwendige blijkt het AZU meer te zijn dan de omhulling van een uiterst gecompliceerd medisch-universitair apparaat. EGM-Architecten zijn er in geslaagd de vele en zeer uiteenlopende eisen tot een redelijk helder en overzichtelijk geheel samen te smeden. Naast het functionele heeft vooral ook het menselijke aspect van gebruik en beleving een duidelijk stempel op het complex gedrukt.

Door Hans Stoutjesdijk - Frits van Dongen is al tien jaar actief ais architect. In die tijd heeft geen van zijn ontwerpen het verder gebracht dan het papier. Zijn niet aflatende inzet als deelnemer aan vele prijsvragen leidde af en toe tot een plaats in de zoeklichten (o.a. de prijsvragen voor Parijs: Les Halles, Berlijn: Lützowplatz en Rotterdam: Jongerenhuisvesting Kruisplein), maar geen van zijn plannen kwam als winnende uit de bus. Als freelance architect bij architectenbureau Van Mourik was hij samen met Peter Vermeulen verantwoordelijk voor het ontwerp van de muziekzaal van het Haags Residentieorkest. Pas nu recent een gezondheidscentrum is gerealiseerd, en een woningbouwproject in uitvoering is, kan hij zich definitief ontdoen van het stempel van papieren coryfee van de Nederlandse architectuurwereld.

Door Johan van de Beek - In 1981 schreef de Rijksgebouwendienst een prijsvraag uit voor het belastingkantoor in Heerenveen. Pas dit jaar werd het bekroonde ontwerp van de architecten Holvast en Van Woerden, na een flinke stagnatie, gerealiseerd. Ondertussen waren de omstandigheden dusdanig gewijzigd dat het oorspronkelijke ontwerp ingrijpend moest worden bijgesteld. Ondanks de trefzekere vormgeving is het gebouw volgens Johan van de Beek stedenbouwkundig gezien vooral het resultaat van allerlei compromissen.

Door Han Meyer - De stad Barcelona heeft zich in de afgelopen tien jaren weten te profileren als een laboratorium waar stedenbouwkundige experimenten plaatsvinden die tot de interessantste van Europa behoren. De grote belangstelling en waardering die deze experimenten tot ver over de Spaanse grenzen oogsten, wordt onderstreept met de toekenning van de Sikkens-prijs aan Oriol Bohigas, die een sleutelrol speelde in dit proces.*) De nieuwe aanpak van Barcelona heeft vooral bekendheid gekregen met de produktie van een groot aantal pleinen en parken in de eerste helft van de jaren tachtig. Maar Barcelona is meer dan een staalkaart van nieuwe, attractieve openbare ruimten. Dat "meer" heeft betrekking op de aandacht die besteed wordt aan de functie en betekenis van de stedelijke ruimte in het kader van de ontwikkeling van een nieuwe, 'moderne' vorm van stedelijke complexiteit.

Door Liesbeth Melis - In het voorgaande artikel is het ontwerp voor het Huis van Bewaring in Arnhem van René van Veen uitvoerig besproken. De inrichting van het buitengebied, waarvoor het architectuurbureau Van Berkel en Bos uit Amsterdam het ontwerp maakte, wordt in een apart artikel behandeld vanwege het unieke karakter ervan: voor het eerst is serieus nagedacht over de betekenis van een tuin bij een gevangenis. Boeiend in dit ontwerp is de wijze waarop een spanning wordt opgeroepen tussen het statische en gesloten gebouw en het dynamische en open tuinontwerp; voor een kortstondig moment lijkt men hier aan de strenge regels van een penitentiaire instelling te kunnen ontsnappen.

Door ir. Joop Niesten - Anderhalf jaar na elkaar werden voor een beperkt budget en binnen recordtijd twee vergelijkbare penitentiaire inrichtingen gerealiseerd: de huizen van bewaring te Grave en Arnhem. Ze zijn door hetzelfde architectenbureau ontworpen en beide gebouwen hebben in principe een kruisvormige plattegrond. Het huis van bewaring in Grave werd ontworpen door Hein van Meer. Het viel zo in de smaak dat er in Arnhem alleen maar een aangepaste uitgave hoefde te worden neergezet. Door veranderingen in de eisen, maar vooral doordat Hein van Meer het maken van het ontwerp overdroeg aan zijn compagnon René van Veen, ziet het Arnhemse gebouw er echter heel anders uit. Lijkt het huis van bewaring in Grave enigszins op een vakantiekolonie, het huis van bewaring in Arnhem is weer een echte gevangenis.

Han Michel en Marinus Oostenbrink - Verdient het de voorkeur om universele of om specifieke woningen te bouwen? Moeten woningen flexibel en aanpasbaar zijn of moeten bewoners verhuizen indien de omstandigheden veranderen? Welke relatie bestaat er tussen universele c.q. specifieke plattegronden en stedenbouwkundige opzet? Dergelijke vragen lagen ten grondslag aan een door de Amsterdamse Diensten, Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening verrichte studie, waaraan ook de Architekten Cie en de architecten Steigenga en Smit een bijdrage leverden. Proefgebied was het terrein dat vrij komt na sloop van het Olympisch Stadion. Doel is te komen tot een inspirerender en nauwkeuriger opdrachtverlening. Een verslag van Han Michel en Marinus Oostenbrink, werkzaam bij de Amsterdam Dienst Volkshuisvesting.

Door Seerp Hiddema - Aan de Kruitgracht in Groningen is een opmerkelijk rijtje vrijesectorwoningen gebouwd, waarvoor het initiatief uitgegaan is van een aantal jonge architecten. Sommige woningen werden door de ontwerpers zelf betrokken, andere werden verkocht. Het succes van de door Holvast en Van Woerden, Das, Scheffer, Varekamp, Karelse en Van der Meer ontworpen woningen heeft inmiddels geleid tot de oprichting van een ontwerpersmaatschap, die in een Groningse nieuwbouwwijk een soortgelijk, maar omvangrijker project heeft geïnitieerd. Seerp Hiddema bespreekt de werkwijze en de gerealiseerde woningen.

Door Dorien Boasson - In juni 1984 werd de architectenwereld geschokt door een actie van de Haagse wethouder Duivesteijn: om de problemen in de stadsvernieuwing op te heffen —zo heette het— haalde hij de Portugese architect Alvaro Siza naar de Haagse Schilderswijk. Het idee dat een buitenlander beter in staat zou zijn om de achtergronden van de problemen te doorgronden werd algemeen als absurd ervaren. Over het proces waarin de plannen voor deelgebied 5 tot stand zijn gekomen is onlangs door de Projektorganisatie Stadsvernieuwing een boekje uitgegeven.' In dit artikel gaat Dorien Boasson nader in op het uiteindelijk resultaat en in het bijzonder op de bouwplannen van Siza.

Door Johan van de Beek - Aan de rand van de Groninger binnenstad, maar daarvan gescheiden door de ruimte van de Oosterhaven, staan sinds deze zomer twee identieke woontorens. Deze gebouwen vormen nu een onderdeel van de zogenaamde Intensiveringszone Verbindingskanaal, maar zijn oorspronkelijk niet vanuit die context ontworpen. Het architectonische beeld dat ze uitstralen is er een van rechtdoor- zee no-nonse gebouwen, zorgvuldig ontworpen maar zonder aandachttrekkers in het beeld; het feit dat deze moderne woongebouwen daar staan is al sprekend genoeg. Pas bij nadere beschouwing blijkt hoe sterk de opzet van het complex samenhangt met de bouwlocatie.

Door Dirk Jan Postel - De bouw van liet IJ-plein nadert zijn voltooiing. Nadat OMA, de ontwerper van het stedenbouwkundig plan, eerst als supervisor de overige architecten begeleid had, is het tenslotte zelf in de ring getreden. Aan twee uitersten van het driehoekige, oostelijk deelplan worden de eigen projecten van het bureau uitgevoerd. De school in de scherpe, westelijke punt is in gebruik genomen en zal nog worden uitgebreid met een speellokaal. De twee blokken aan de noordoostzijde zijn inmiddels bewoond, terwijl de bouw van het buurthuis en de supermarkt vordert. Beide woongebouwen en de toegevoegde voorzieningen vormen door hun ligging en complexiteit de sluitsteen van het gebied. In vervolg op onze vorige artikelen over het IJ-plein' analyseert Dirkjan Postel dit project, de eerste woningbouw die door OMA werd gerealiseerd.

Door Ed Taverne - Volgens Ed Taverne heeft Rein Geurtsen, die in het vorige nummer de planontwikkeling rond de Verbindingskanaalzone in Groningen besprak, onvoldoende de kwaliteiten van het door Giorgio Grassi gemaakte ontwerp erkend. Grassi's ontwerp heeft volgens hem een ordende werking in een chaotisch gebied en doorbreekt op overtuigende wijze de beknelling die veroorzaakt wordt door de overdreven aandacht voor de historische binnenstad. Op basis van Grassi's plantoelichting beschrijft Taverne de kwaliteiten van dit strategisch gesitueerde ontwerp.

Door Cees Zwinkels - Naar verwachting zal Den Haag in 1989 zijn 200.000ste woning bouwen. Vanuit de gemeente wordt deze gelegenheid aangegrepen om met een woningbouwfestival een tentoonstelling op ware grootte te realiseren. Binnen een stedenbouwkundig plan van OMA (in samenwerking met gemeentelijke diensten) kunnen ruim 500 woningen worden gebouwd op een smalle strook in de naoorlogse wijk Morgenstond. De bedoeling van de organisatoren is hierbij dat het festival leert hoe er met de overwegend nog goede naoorlogse wijken moet/kan worden omgegaan. Dit gebeurt in bredere zin al met het zogenaamde AANPAK-beleid. Door de eerste schetsontwerpen die voor het festival nu gereed zijn, het geheel aan prijsvragen en de verdere architectenkeuze komt het accent echter nogal sterk op de vormgeving te liggen. Heeft wethouder G. van Otterloo wel het juiste middel gekozen bij het beoogde doel?