Project

Wonen tussen Antwerpse dokken

Architectuur Premium

Wonen tussen Antwerpse dokken
Beeld Karin Borghouts

Cadix vormde lange tijd een belangrijk onderdeel van de haven van Antwerpen. Met pakhuizen, arbeiderswoningen en kazernen was het tot aan het begin van de twintigste eeuw een bedrijvig gebied. Na de moderne havenuitbreidingen richting het noorden raakten de oude dokken verlaten. Tot de gemeente aan het begin van de jaren negentig plannen formuleerde om de relatie tussen de stad en de Schelde te herstellen. In het kader van ‘Stad aan de Stroom’ kwamen de oude havens weer onder de aandacht en ontwikkelde Manuel de Solà-Morales een strategie die het gebied moest transformeren naar een stedelijke leefomgeving.

Tekst Marieke Giele

Uitgangspunt van zijn stedebouwkundige plan waren de kenmerkende orthogonale lijnen van Cadix. Om deze bijzondere structuur te versterken zijn de straten en bebouwing doorgezet tot aan de dokken. De bouwblokken zijn opgedeeld in kleinere kavels die het heterogene volumepatroon van de bestaande wijk weerspiegelen. Binnen een van deze blokken hebben Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects twee hoekgebouwen gerealiseerd die een dialoog aangaan met elkaar en de omgeving.

De twee bureaus vonden elkaar in een gemeenschappelijke benadering van het ontwerp. Uitgaande van de historische context, zochten ze naar een architectuur die een bijdrage levert aan de stad. Dat leidde zes jaar geleden tot een gezamenlijke inzending voor de prijsvraag voor de twee schuin tegenover elkaar gelegen hoekkavels. Vanuit deze samenwerking zijn de bureaus elk doorgegaan met het ontwerp van de afzonderlijke gebouwen.

Cadix Antwerpen - Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Situatie

Situatietekening

Schippersarchitectuur

In de noordoostelijke hoek van het bouwblok bevindt zich het gebouw met kinderdagverblijf, dertig sociale woningbouwappartementen en een parkeergarage van Happel Cornelisse Verhoeven. De nieuwbouw bevindt zich in het verlengde van de Kempischdok-Westkaai, waar een aantal huizen is opgetrokken in opvallende gele baksteen. Deze baksteen van Scheldeklei gold voor eenvoudige havenbaronnen als goedkoop alternatief voor het duurdere natuursteen en is kenmerkend voor de lokale schippersarchitectuur. Happel Cornelisse Verhoeven laat de gele kleur terugkomen in het nieuwe hoekgebouw en zet het ritmische spel van gele bouwblokken verder door in de straat.

Cadix Antwerpen - Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Begane grond

Begane grond

Basis van het woongebouw is een verdiepingshoge betonnen plint van gezuurd beton, waarvan de grijze en gele kleurtonen zowel verwijzen naar de koppelstenen van de weg als de bakstenen bovenbouw. Grote ramen creëren een constante wisselwerking tussen de straat en de groepsruimten van het kinderdagverblijf, waarvan het interieur in samenwerking door beide bureaus is ontworpen. Bij de drie entrees trekt de plint naar binnen en krijgt het smalle voetpad extra ruimte. Hier biedt een hoge, massief stalen deur met bronzen deurgreep toegang tot de ruime portieken.

Cadix Antwerpen - Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Beeld Karin Borghouts

Beeld Karin Borghouts

Tussen de plint en de bovenbouw laat een hoge cordonlijst een schaduw vallen, waardoor de semipublieke en private functies in het gebouw optisch van elkaar worden gescheiden. Daarboven liggen vier woonverdiepingen met appartementen. Door de erkers en afgeschuinde hoek lijkt de dynamische gevel zich om het woonblok te vouwen. Bovenaan beëindigt een tweede cordonlijst de drie woonlagen. Deze vormt een overgang naar de ‘setback’ op de bovenste verdieping. Gelede kantelen scheiden de private dakterrassen van elkaar en worden uiteindelijk weer verbonden door een laatste cordonlijst.

Cadix Antwerpen - Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Verdieping 4

Verdieping 4

Schaduwspel

Happel Cornelisse Verhoeven besteedde veel aandacht aan de verbindingen tussen de verschillende gevelelementen. Zo zijn alle erkerwangen die onder een hoek van 45 graden staan, uit orthogonaal metselwerk opgebouwd. Het resultaat zijn loodrechte vertandingen die een schaduwspel over de gevel werpen en het tegelijkertijd mogelijk maken om dilataties weg te werken in de oksels van de erkers. Op eenzelfde manier vallen de voegen in de betonnen plint weg achter de erker. Deze zijn echter, al dan niet als schijnvoeg, verder doorgezet om de lijnen van de gevelopeningen te accentueren. In vertandingen bij de entrees zijn de brievenbussen weggewerkt.

Naast het gele hoekgebouw ligt een kleiner poortgebouw dat in samenwerking door beide bureaus is ontworpen. De boogmotieven in de gevel verwijzen naar de oude bebouwing in de wijk. Een stalen hek biedt toegang tot de binnentuin, waar kleine tegelplaatsen dienen als buitenruimten voor de groepen van het kinderdagverblijf. De baksteengevels zijn aan deze zijde eenvoudiger uitgevoerd met regelmatig geplaatste gevelopeningen en balkons. Lichthoven brengen daglicht binnen in de appartementen op de vier verdiepingen.

Georgiaanse accenten

Op de zuidwestelijke hoek van het bouwblok bevindt zich het nieuwe woongebouw van Stephen Taylor Architects. Oorspronkelijk bestond het plan om ook dit gebouw uit te voeren in gele baksteen. Maar tijdens verschillende wandelingen in het gebied raakte Taylor gefascineerd door de industriële en ruige bebouwing van de voormalige havenwijk. Een zoektocht naar een passende kleur voor deze omgeving leidde uiteindelijk tot de keuze voor ‘dirty red’. Deze mix van rode en gele baksteen geeft het gebouw een robuuste uitstraling. Tegelijkertijd ontstaat een directe dialoog met de rode gevel van het tegenovergelegen Noorderpershuis, een monumentale perscentrale uit 1878 waarin tegenwoordig de Antwerpse Brouw Compagnie is gevestigd.

Het l-vormige blok is opgedeeld in twee delen die een variatie van 27 koopwoningen kennen. Terwijl in de westelijke vleugel een rij van zeven drielaagse grondgebonden woningen met daarboven duplexappartementen is ondergebracht, bestaat de zuidelijke vleugel uit gelijkvloerse twee- en driekamerappartementen. Op het eerste gezicht geeft het solide gebouw niet meteen deze typologieën prijs. Maar het zijn zorgvuldige details als de omkadering van de keuken, de trapeziumvormige balkons en de gelede kantelen die de individuele woningen leesbaar maken.

Betonnen accenten versterken dit spel van ritme en reliëf. Elke voordeur aan de straat is omlijst met afgeronde deurposten en een afzonderlijke luifel. Taylor verwijst zo op subtiele manier naar de Georgiaanse architectuur. De doorlopende betonnen plint verbindt de appartementen in de lange vleugel met elkaar. Lage elementen worden afgewisseld met hogere borstweringen onder de gevelopeningen. Op de hoek is het gebouw schuin afgesneden en gaat de betonnen plint over in een publieke bank, als gastvrij gebaar om het gebouw te verankeren in de stad.

Cadix Antwerpen - Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Beeld David Grandorge

Beeld David Grandorge

Burencontact

Het hoekgebouw omarmt de rustige binnenwereld van het bouwblok met de tuinen van de grondgebonden woningen. Aan deze zijde ontsluiten een ruim trappenhuis en een galerij de appartementen en duplexwoningen van het complex. De verkeersruimten nodigen uit tot een verdere toe-eigening door de bewoners. Voor elke individuele duplexwoning maakt de galerij een golvende beweging, waardoor extra ruimte ontstaat die bewoners naar eigen inzicht kunnen gebruiken. Daarmee fungeert de galerij als een stoep op niveau, die uitnodigt tot burencontact.

Taylor wilde het gebouw een langdurig bestaansrecht geven. Naast het robuuste gevelontwerp komt dit terug in de doordachte indeling van de woningtypologieën. Een slimme doorsnede geeft de grondgebonden woningen een ruimtelijk karakter. Boven de keuken bevindt zich een extra slaapkamer, terwijl de dubbelhoge woonkamer veel licht binnenlaat. Bij de duplexwoningen geeft een glazen keukendeur, naast de reguliere voordeur, toegang tot de brede galerij. Zo ontstaat een directe verbinding tussen de verkeersruimte en de woonruimte, die het gebruik moet stimuleren.

Cadix Antwerpen - Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Beeld David Grandorge

Cadix Antwerpen – Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Beeld David Grandorge

Verankering in de havenwijk

De twee projecten in Cadix tonen een interessante wisselwerking tussen een hoekgebouw en zijn omgeving. Waar veel architecten een dergelijke opgave uit de weg gaan om ingewikkelde plattegronden te voorkomen, zijn Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects er juist in geslaagd om de l-vorm optimaal uit te buiten. Door middel van de afgeschuinde hoeken omarmen de gebouwen het bouwblok en ontstaat er een derde dimensie in het gevelontwerp.

Cadix Antwerpen - Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Beeld David Grandorge

Beeld David Grandorge

In beide projecten speelt de gevelwand een belangrijke rol in de wisselwerking tussen gebouw en context. Het gebruik van slechts drie verschillende materialen in verwante kleurtonen geeft de hoekgebouwen een monochroom en massief voorkomen. Als een solitair volume nemen ze hun plaats in binnen het woonblok. Tegelijkertijd zorgen de gestapelde en gelede elementen voor een sterke articulatie van de gevels, waardoor de achterliggende indeling leesbaar is voor voorbijgangers. Dit is doorgezet tot aan de voegen van de hoekgebouwen, waardoor ze onderdeel uitmaken van de totale compositie van de façades. Daarmee ontstaat een directe wisselwerking tussen het verfijnde detail en de verankering van de nieuwbouw in de voormalige havenwijk.

Cadix C203 in Antwerpen door Happel Cornelisse Verhoeven

Adres Pireausstraat – Madrasstraat, Antwerpen (be)

Opdrachtgever Woonhaven Antwerpen

Architect Happel Cornelisse Verhoeven, Rotterdam

Adviseur constructie Chalybs Studie- bureau, Arendonk (be)

Adviseur installaties SB Heedfeld, Riemst (be)

Adviseur bouwfysica GHW, Bree (be)

Aannemer Belemco, Bilzen (be)

Interieurarchitecten Happel Cornelisse Verhoeven, Rotterdam NL, Stephen Taylor Architects, Londen

Bruto vloeroppervlakte 10.891 m2

Bruto inhoud 38.347 m3

Programma 27 sociale koopwoningen, 31 sociale huurwoningen, kinderdagverblijf, parkeergarage

Aanvang bouw oktober 2015

Oplevering augustus 2018

Bouwsom inclusief installaties € 11.500.000 excl. btw

Cadix Antwerpen - Happel Cornelisse Verhoeven en Stephen Taylor Architects. Beeld David Grandorge

Beeld David Grandorge

Cadix C206 in Antwerpen door Stephen Taylor Architects en Bureau Bouwtechniek

Adres Indiestraat 29, 2000 Antwerpen

Opdrachtgever woningbouw Woonhaven Antwerpen

Opdrachtgever kinderdagverblijf AG Kop Antwerpen

Ontwerpbureau Stephen Taylor Architects, Londen (gb), en Bureau Bouwtechniek, Antwerpen

Projectarchitecten Stephen Taylor Architects Pepijn Nolet (ontwerp), Benedict Harris-Hutton (uitvoering)

Projectarchitecten Bureau Bouwtechniek Bert van den Bergh (ontwerp) en Arno Van Hulle (uitvoering)

Adviseur constructie Studiebureau Chalybs, Arendonk

Adviseur installaties Studiebureel Heedfeld, Riemst Aannemer Belemco, Bilzen Leverancier baksteen Vande Moortel, Oudenaarde Leverancier prefab beton SVK, Sint-Niklaas Leverancier ramen Reynaers, Duffel Leverancier ijzerwaren Assa Abloy, Nieuwpoort

Leverancier verlichting OMS Lighting, Slowakije en Thomas Hoof (de)

Bruto vloeroppervlakte 3.380 m2

Netto vloeroppervlakte 2.550 m2

Programma 27 woningen

Voorlopig ontwerp september 2012

Definitief ontwerp november 2014

Aanvang bouw oktober 2015

Oplevering juni 2018

Bouwsom inclusief installaties € 3.800.000 excl. btw

Foto's

Ontwerp en realisatie

Locatie

Reageer op dit artikel