artikel

Veelzijdig gebouw voor communicatie – Redactiegebouw TAZ in Berlijn (DE) door E2A Architekten

Architectuur

Door Claus Kapplinger – In de Berlijnse wijk Friedrichstadt is met het nieuwe redactiegebouw voor het Berlijnse dagblad TAZ een programmatisch gebouw ontstaan met een verbluffende esthetiek, energie-efficiëntie en gebruiksflexibiliteit. Ook voor dit ontwerp koos het Zwitserse architectenbureau E2A een integrale constructie en gebruiksvriendelijke lowtech architectuur.

De buurt aan de zuidkant van de Friedrichstraße in hartje Berlijn staat bol van de tegenstellingen. Ooit waren hier de belangrijkste uitgeverijen en drukkerijen van Duitsland gevestigd. Na de Tweede Wereldoorlog was het lange tijd een uitgestrekt braakliggend terrein bezaaid met ruïnes. Tegenwoordig vormt het een smeltkroes van de meest uiteenlopende ‘scenes’ in de stad. Eens vond hier in de jaren tachtig de Internationale Bau-Ausstellung plaats, die zich vooral richtte op sociale woningbouw. Inmiddels is het veranderd in een creatieve hotspot met talloze galerieën, restaurants en, niet in de laatste plaats, het nieuwe ‘Kreativquartier’ rond de voormalige Blumengroßmarkt.

TAZ-gebouw Berlijn door E2A

Centraal trappenhuis waaromheen de redactieruimten liggen. Beeld Yasu Kojima

Deze ontwikkeling is deels te danken aan het bijzondere bouwprogramma voor deze modelwijk, dat alle ruimte biedt voor participatieplanning en nieuwe stedelijke mengvormen van wonen en werken. Ook het linkse alternatieve dagblad taz zag hier kansen en vatte het plan op om zijn kantoor op de noordwesthoek van de wijk te ontwikkelen. Dit nieuwe redactiegebouw is met een bruto vloeroppervlak van 7.627 vierkante meter dubbel zo groot als het oude.

Dit in het verleden noodlijdende dagblad ontwikkelde een opmerkelijk financieringsmodel, met inbreng van zijn coöperatieleden en financiële steun van de deelstaat Berlijn. In 2014 is het Zürichse architectenbureau e2a uitgeroepen tot winnaar van de ontwerpprijsvraag. Eerder realiseerde dit bureau het onderkomen van de Heinrich-Böll-Stiftung voor de politieke partij Die Grünen in Berlijn.

TAZ-gebouw Berlijn door E2A

Uitzicht vanaf de bovenverdieping over de skyline van Berlijn, in de richting van het Besselpark . Beeld Yasu Kojima

Vroeg constructivisme

In beide situaties gaven de compacte gebruiks- en energieconcepten van E2A de doorslag. Wim en Piet Eckert weten deze met meer dan alleen  efficiencyquotiënten in begrijpelijke taal te motiveren. Beide broers zijn afgestudeerd aan de eth Zürich en werkten in het verleden bij oma in Rotterdam. Voor de taz grepen Wim en Piet Eckert terug op het vroege constructivisme uit de Sovjettijd. De zendmast van Vladimir Sjoechov in Moskou vormt een eenvoudig verklarend model. Deze zendmast heeft een constructie van diagonale stalen dragers, die destijds het nieuwe nieuwsmedium radio architectonisch tot uitdrukking bracht. Op een vergelijkbare manier probeert het taz-project van E2Aop constructieve wijze expressie te geven aan het idee van digitale en sociale netwerken – en dezelfde vrijheid in gebruik en toe-eigening te weerspiegelen. E2A ontwierp voor het redactiegebouw een betonnen constructie. Deze bestaat uit markante, diagonaal lopende prefabbalken aan de buitenkant van het gebouw, waarop de vloerbalken en de vloeren rusten. Hierdoor zijn vrije binnenruimten mogelijk, die onderverdeeld zijn in drie ruimtelijke zones. De eerste is een slanke studiovleugel met relatief kleine ruimten, die tegen de brandwand aan de Friedrichstraße ligt. De tweede zone bestaat uit de iets verdiept gelegen ingang met beide interne en externe trappenhuizen. Ook het dakterras dat een centrale communicatieplaats voor alle redacties vormt, maakt hiervan deel uit. De derde zone aan de noordzijde van het gebouw ligt aan het Besselpark. Ze bestaat uit tal van open platforms die de meest uiteenlopende werkvormen en communicatieruimten faciliteren. Op de begane grond liggen het taz-restaurant en een verhuurbare, multifunctionele ruimte. Bovenin biedt een fascinerende,twee verdiepingen hoge panoramaruimte uitzicht over het stedelijk landschap van Berlijn. Slechts achthonderd meter verderop ligt het nieuwe Springer-Forum dat Rem Koolhaas voor het conservatieve mediaconcern Springer ontwierp.

TAZ gebouw Berlijn door E2A

Redactie- en conferentieruimte, gelegen aan zijde Friedrichstrasse. Beeld Rasmus Norlander

Zelfdragende balkongevel

Alle binnenruimten van de taz zijn uitnodigend, ruim en veelzijdig. Ze vormen een visueel aantrekkelijk geheel waarin je vanuit je werkplek langs diagonale zichtlijnen ver de stedelijke ruimte in kijkt. Dit effect wordt versterkt door de ‘gehaakte deken met dubbele stokjes’ of het ‘netvlies’ dat de gebroeders Eckert als toegankelijke schil rond het gebouw wikkelden. Deze zelfdragende balkongevel loopt rondom het gebouw en bestaat uit bijna vijfhonderd knooppunten en profielen van verzinkt staal. Door dit diagonale ontwerp vóór de betonnen constructie van het gebouw te plaatsen, wordt de laatste in een ander materiaal herhaald. De prefabdelen zijn ter plaatse door middel van talloze moeren met elkaar verbonden tot een samenhangende huid. De balkons rond de binnenplaats monden uit in een trappensculptuur die is ontworpen als extra brandtrap en als stalen tegenhanger van de indrukwekkende elegante trap met brede bordessen in het gebouw. De rondlopende balkons houden de binnenruimten vrij van dure en grote veiligheidstrappenhuizen. Dit ondanks het feit dat het gebouw een hoogte heeft van liefst 31 meter. Daarmee lijkt het gebouw te beschikken over een dubbele draagconstructie met tussenruimten die de redacteuren en uitgevers zich kunnen toe-eigenen. Ze maken uitstapjes op grote hoogte in de stedelijke ruimte mogelijk. Ook kunnen ze in de toekomst worden overwoekerd door klimplanten die langs de stalen driehoeken omhoog groeien.

TAZ gebouw Berlijn door E2A

Werkvloer van de redactie. Beeld Yasu Kojima

Natuurlijke ventilatie en koeling

Het nieuwe redactiegebouw van de taz oogt rauw, grijs en kaal, niet alleen om esthetische redenen, maar ook vanwege het fascinerende lowtech concept. Samen met Martin Meier van EBP Schweiz ag en PHA GmbH/Berlin ontwikkelde de architect een gebouwconcept dat gebruikmaakt van zowel de opslagmassa van beton als natuurlijke ventilatie en koeling. Koelplafonds, airconditioners en vloerverwarming komen hier niet aan tepas. Uiterst efficiënte hybride  verdampingskoeltorens op de bovenste verdieping zorgen met normaal leidingwater voor de koeling van het gebouw. De hierop aangesloten klimaatconvectoren (‘fan coils’ met minder dan drie watt per apparaat en een levensduur van meer dan 25 jaar) werken met verbluffend lage systeemtemperaturen om te verwarmen (26/23 oc) en te koelen (19/23 oc). Koude wordt in de vorm van gekoeld water naar alle verdiepingen getransporteerd, terwijl de lucht wordt
gekoeld met circulatieapparaten die onder in het gebouw zijn geïnstalleerd.

Om in de zomer binnen in het gebouw een luchttemperatuur van 25 graden te garanderen, is een watertemperatuur van 19 graden voldoende. Het water in de retourleiding van het verwarmingssysteem is koel genoeg om de IT-racks te koelen, die op hun beurt in de winter weer bijdragen aan verwarming. Op deze manier realiseert het gebouw een respectabel energieprestatiecoëfficiënt (epc) van ruim 25.

Noordgevel van TAZ-gebouw door E2A aan Besselpark, met rechts de Friedrichstrasse. Beeld Rory Gardiner

Noordgevel van TAZ-gebouw aan Besselpark, met rechts de Friedrichstrasse. Beeld Rory Gardiner

Parkeerkelder alleen voor fietsen

Via passieve overstroomelementen wordt binnenkomende lucht zonder gebruik van horizontale kanalen in de ruimten geleid, terwijl gemotoriseerde kleppen onder de plafonds de lucht weer afvoeren via het trappenhuis. Om zijn secundaire functie als ‘natuurlijke’ schoorsteen voor afvoerlucht te versterken, is het trappenhuis in het volledig gesprinklerde gebouw door middel van glazen wanden gescheiden van de redactieruimten. Het gebouw zelf doet het grootste deel van het werk. De toegepaste techniek zorgt slechts voor de ‘finetuning’. Ook de open structuur van de ruimten draagt hieraan bij, omdat zo op bijna natuurlijke wijze thermische belastingen tussen de verschillende delen van het gebouw worden gecompenseerd. Door de energie- en onderhoudskosten te verlagen en
tweehonderd vierkante meter fotovoltaïsche panelen te installeren, ligt een co2-neutrale exploitatie van het gebouw in het verschiet, met een energieverbruik dat dat van een passief gebouw benadert. De driehonderd medewerkers en hun gasten worden aangespoord tot milieuvriendelijk gedrag, met onder meer een ondergrondse garage met douches, waarin alleen parkeerplaatsen voor fietsen zijn te vinden.

TAZ-gebouw Berlijn door E2A architecten. Beeld Yasu Kojima

Kantine op begane grond. Beeld Yasu Kojima

Het Berlijnse dagblad kreeg van de gebroeders Eckert een even eigenzinnige als robuuste huisvesting, waarvan het ruwe binnenleven visueel en akoestisch verbluffend goed werkt. Met name de binnentrap (geheel zonder leuningen) heeft zich kort nadat de medewerkers hun intrek hadden genomen in het gebouw, ontwikkeld tot een fascinerende plek voor ontmoetingen en communicatie. Geheel anders dan in de bekoorlijke sfeer- en themawerelden van andere bedrijven, is een werkplaats voor communicatie tot stand gekomen. De veelzijdigheid en onafgewerkte openheid ervan zitten het 35 jaar oude, linkse dagblad als
gegoten.

TAZ_gebouw Berlijn door E2A. Beeld Yasu Kojima

Werkvloer van de redactie. Beeld Yasu Kojima

Projectgegevens

Opdrachtgever TAZ, die tageszeitung, Verlagsgenossenschaft eG, Berlijn
Architect E2A Piet Eckert & Wim Eckert/Architekten ETH BSA SIA
Projectarchitecten Wim Eckert, Piet Eckert with Claudio Aquino
Medewerkers Alexander Struck, André Passos, Tobias Weise, Bojana, Miskeljin, Philip Milkowski, Rickey Gates, Jochen Paul, Mireya, Sanchez Gomez, Felix Yaparsidi, Yusuke Ota, Corbin Jenkins, Lukasz, Wlodarczyk, Sebastian Pertl, Eric Rudolph
Adviseur opdrachtgever Ulrike Lickert, Berlijn
Projectmangement SMV Bauprojektsteuerung Ingenieurgesellschaft mbH, Berlijn
Adviseur constructie Sedeño Bauplanung GmbH, Berlijn
Adviseur engineering Schnetzer Puskas International AG, Bazel
Adviseur installatie PHA-Planungsbüro für haustechnische Anlagen GmbH, D-Volkmarsen (uitvoering) en Ernst Basler und Partner AG, Berlijn/ Zürich (prijsvraag)
Adviseur bouwfysica jh-Ingenieure GmbH, D-Kleinmachnow
Adviseur gevel Emmer Pfenninger Partner AG, CH-Münchenstein
Landschapsarchitect Hofgrün Berlin GmbH, Berlijn
Kavel oppervlakte 1.367 m2
Bruto vloeroppervlakte 7.820 m2
Netto vloeroppervlakte 7.105 m2
Programma uitgeverij en redactie van de krant taz in Berlijn. Begane grond (publiek toegankelijk): taz.café, restaurant, bar, evenementruimtes, taz.winkel met back offices. 1.-6 verdieping: redactie- en conferentierumten, redactielokalen, management en backoffice
Voorlopig ontwerp prijsvraag eerste prijs, juli 2014
Definitief ontwerp augustus 2014–oktober 2015
Aanvang bouw oktober 2015
Oplevering oktober 2018
Bouwkosten inclusief installaties EUR 21.832.375 incl. btw
Bouwkosten exclusief installaties EUR 16.393.255 incl. btw

Dit artikel is verschenen in het juninummer 2019 van de Architect. Meer weten over een abonnement?

Reageer op dit artikel