artikel

Swiss Re Next door Diener & Diener Architekten in Zürich (CH)

Architectuur

In september 2017 is het door Diener & Diener Architekten ontworpen ultramoderne kantoorgebouw van Swiss Re opgeleverd. Dit aan de oever van het Meer van Zürich gelegen kantoorpand belichaamt met zijn in het oog springende verschijningsvorm en functionele opzet een toegankelijke openheid en transparantie.

Tekst Gabriele Detterer
Beeld Christian Richters

Een bouwkundige harmonie van tegenstellingen roept spanning op, vestigt de aandacht op de wisselwerking van zichtbare verschillen en creëert een gemeenschappelijk referentiekader. Diener & Diener Architekten heeft dit werkingsmechanisme van het verschil op indrukwekkende wijze architectonisch weten om te zetten in het kantoorgebouw op de Swiss Re-Campus aan de oever van het Meer van Zürich.

Op gedurfde wijze is in het ontwerp een onafhankelijk vormgegeven nieuwbouw geplaatst op het bedrijfsgebied van Swiss Re, met als gevolg dat deze door historische gebouwen gekarakteriseerde plek een transformatie ondergaat. Om de nieuwbouw maximaal te openen naar de omgeving kozen de architecten niet voor een rigide gevel met ramen, maar voor een glazen gevel die rond het filigraanstaalskelet is geplooid.

Swiss Re Next door Diener & Diener Architekten in Zürich (CH)

De noordwesthoek van het gebouw. Beeld: Christian Richters

Historische context

Het zes verdiepingen tellende bouwblok contrasteert sterk met de belendende historische gebouwen uit 1913. In vergelijking met de contouren van de Walmdachbau lijken de omtrekken van de nieuwbouw zich op te lossen tot iets immaterieels. Gevelelementen omspoelen en omarmen in een golvend ritme het nieuwe bouwwerk. Al naargelang de weersomstandigheden veranderen de kleurschakeringen van de golvende glazen vliesgevel. Bij mooi weer kleurt de schil hemelsblauw en dringt het zonlicht door tot in de verste hoeken van het gebouw.

Het 25 meter hoge blok is door Diener & Diener ontworpen als een antithese van de stenen materialiteit van de bestaande gebouwen. De architectuur belichaamt een sprong in de tijd op het terrein van de op één na grootste verzekeraar ter wereld. De krachtige bestaande gebouwen in combinatie met de lichte openheid van de nieuwbouw zorgen voor een innige verstrengeling van continuïteit en toekomstgerichtheid. Het verzekeringsbedrijf is al sedert ongeveer een eeuw gevestigd op het prominente adres ‘Mythenquai’ aan de oever van het meer. Op deze toplocatie bouwden Emil Faesch en Alexander von Senger destijds in neobarokke stijl de eerste bedrijfsvestiging. Deze is al 105 jaar in gebruik en wordt op dit moment opnieuw verbouwd.

Tot 2013 werd dit gebouw geflankeerd door een markant trapsgewijs oplopend kantoorgebouw uit de jaren zestig. Na de sloop hiervan kon in dit karakteristieke overgangsgebied tussen binnenstad, meer, beboste heuvels en verstedelijkte omgeving de bouw van het nieuwe kantorencomplex ter hand worden genomen. De architectuur hiervan diende een teken van innovatie en verandering te zijn. Ze completeert de drie gebouwen van de hoofdvestiging van Swiss Re (de neobarokke oudbouw, het clubhuis en het ‘Mythenschloss’) met een bijzonder vierde gebouw. De finalisten van de in 2008 uitgeschreven wedstrijd ‘Swiss Re Next’ waren Claus en Kaan Architecten (Amsterdam), Diener & Diener Architekten (Bazel) en Studio Märkli (Zürich). De esthetiek en functionaliteit van het ontwerp van de architecten uit Bazel wisten de jury te overtuigen.

Swiss Re Next door Diener & Diener Architekten in Zürich (CH)

De oostgevel van Swiss Re Next, gezien vanaf de Mythenquai. Beeld: Christian Richters

Referentiekader van het ontwerp

De vorm van de nieuwbouw vormt een radicale breuk met het traditionele beeld van de Mythenquai en laat zien hoe sterk de stedelijkheid van Zwitserlands grootste stad aan het veranderen is. Op stedelijke schaal is de stuwende kracht van de dynamische stadsontwikkeling al werkelijkheid geworden in het voormalig industriegebied Zürich-West. Hier zijn de Prime Tower van Gigon/Guyer Architekten uit 2011 en de Mobimo Tower van Diener & Diener Architekten uit hetzelfde jaar voorboden van de nieuwe tijd. Op regionale schaal vormt het Meer van Zürich het centrale identiteitsbepalende, vaste punt van de verstedelijking. Dit gegeven heeft Roger Diener en zijn team geïnspireerd om Swiss Re Next in een golfvorm te gieten. Het bouwmateriaal glas staat voor zowel de ‘corporate identity’ van de bouwheer, met zijn ‘open oog voor de wereld en transparantie’, als voor de beweeglijke, flexibele vormen van kantoorwerk in het digitale tijdperk.

Bouwobject

De compromisloze ‘open space’-architectuur betreed je door de hoofdingang die barrièrevrij is en op het meer is gericht. Discreet gelegen achter de glazen gevel, leidt deze entree via de ontvangstruimten in het souterrain naar de ontvangstruimten op de overdekte binnenplaatsen. Deze met glazen daken uitgeruste atria strekken zich uit van de onderste kelderverdieping tot aan de bovenste etage. Rond deze ruimten liggen de kantoorverdiepingen en op de zesde etage de cliëntenzone. De lange ramen rond de binnenplaatsen bieden ruimtelijke oriëntatie. Als je door de ramen naar buiten kijkt, zie je beneden in de diepte de foyer (met bar) van het multifunctionele auditorium (met 240 zitplaatsen), gelegen op het tweede niveau van de drie kelderverdiepingen.

Op de onderbouw van gewapend beton staat een filigraanstaalskelet. Dankzij overspanningen van zo’n veertien meter bezitten de verdiepingen een open karakter. Wie met de lift of via het trappenhuis voor het eerst op een kantooretage komt, wordt verrast door het vrije uitzicht over het kantoorlandschap, van voren naar achteren, van raam tot raam. Het is geen klassiek kantoor, ook ontbreken persoonsgebonden werkplekken. In plaats daarvan zijn flexibele werkzones ingericht, die aan de verschillende afdelingen zijn toegewezen. In deze ‘home base’-zones kunnen medewerkers zelf kiezen waar ze aan de slag gaan. De lange kantoortafels zijn aangevuld met informele zitjes. Het interieurconcept van de veranderende werkomgeving Re is door de Engelse interieurarchitect Sevil Peach ontwikkeld.

Toen ik op een vrijdagmiddag het gebouw bezocht, maakte deze ‘open office space’ een opgeruimde indruk. Nergens waren stapels papier of dossiers te zien. Persoonlijke spullen bergen de medewerkers op in een kluis. Uiteraard zijn duidelijke regels en teamdiscipline nodig om in dit open kantoorlandschap te kunnen werken, zeker gezien de 1.100 werkplekken die de nieuwbouw herbergt.

Swiss Re Next door Diener & Diener Architekten in Zürich (CH)

Mobiele werkplekken met loggia

Met dit ruimtebesparende ‘open space’-concept wil de opdrachtgever communicatie, samenwerking en concentratie bevorderen. Dit roept de vraag op waar in een dergelijk concept stilte en discretie zijn te vinden. Daarvoor zijn glazen, ronde ruimtecellen gecreëerd waarin de medewerkers zich kunnen terugtrekken voor activiteiten die rust en concentratie vereisen.

In de smalle ruimte die tussen de golvende glazen buitengevel en de thermische binnengevel is ondergebracht, hangt een zweem van leisure time. Deze tussenliggende ruimte is een luchtige holle ruimte op die veel weg heeft van een loggia, met uitzicht op het meer, de haven en de boomtoppen van het aan de oever gelegen arboretum. In het interieur van de loggia die als ‘brise-soleil’ fungeert, staan fraaie, onverwoestbare Landi-stoelen (1939).

In de loggia is goed te zien hoe de glazen elementen in de roestvrijstalen houders van de staven van de gevelconstructie zijn gespannen. Deze houders die minimaal zijn vormgegeven, illustreren de esthetische vorm en de precisie tot in detail die het werk van Diener & Diener kenmerken. De vliesgevel op de vierde etage is stevig verbonden met het staalskelet. Voor wat betreft bouwkwaliteit en energie-efficiëntie voldoet de nieuwbouw aan de labels Minergie-P en Minergie-Eco en LEED Platinum.

Om een optimale daglichtgenerator (in de vorm van niet-verblindend glas) te vinden waarmee lichtkwaliteit, veiligheid en esthetiek zijn gewaarborgd, heeft het architectenbureau veel tests uitgevoerd. Uiteindelijk is de keuze gevallen op glas van twee lagen met een tussenlaag van PVB-folie.

‘Glück ohne Glas, wie dumm ist das, Backstein vergeht, Glasfarbe besteht…’ (Geluk zonder glas, hoe dom is dat, steen zal vergaan, terwijl glas blijft bestaan), dichtte ooit Paul Scheerbart (1863-1915), de vriend van de Duitse architect Bruno Taut (1880-1938), in een tijd waarin het streven naar een architectuur met transparante gevels voor de nodige euforie zorgde.

In de gebouwen aan de Mythenquai vullen het metselwerk én het door licht en weersinvloeden gekleurde glas elkaar aan. In het nieuwe weerklinkt het oude: de met cirkelbogen versierde hoge ramen van de neobarokke oudbouw verbreden zich in de nieuwbouw tot het zacht golvende glasoppervlak. Daarbij zijn de golven op de bovenste twee etages met kleinere bogen om de constructie heen gedrapeerd dan op de verdiepingen daaronder. Hierdoor is een subtiel getrapte gevel ontstaan. Je kunt deze golven zien als symbool voor frequenties en faseverschuiving. Maar het gegolfde glas verwijst ook naar het meer en de wisselende kleuren hiervan. Het scala reikt van ondoorzichtig en donker tot kristalhelder blauw, afhankelijk van het jaargetijde en de biogene veranderingen in het water.

Swiss Re Next door Diener & Diener Architekten in Zürich (CH)

Loungegebied op de bovenste verdieping. Beeld: Christian Richters

Kleuren van de regenboog

In de talrijke kunstwerken in het gebouw spelen motieven van natuur en landschap een grote rol. Willem de Rooij ontpopt zich met gordijnen in bruintinten en met een subtiel kleurverloop als echte minimalist. De monochrome wandschilderingen van Heimo Zobernig op de etage met de cliëntenzone geven sterke kleurprikkels. Deze Oostenrijkse kunstenaar schilderde intens blauw, turkoois en paars op een zwarte ondergrond en slaat de functioneel-elegante interieurarchitectuur en de dagelijkse business met heftige kleuren om de oren. De glaskunst van Kerstin Brätsch, een verwijzing naar de neobarokke oudbouw, zorgt voor een bonte schittering.

De moderne kunst is in het gebouw geïntegreerd. Martin Boyce plaatste boomstamachtige kolommen en voorzag de kalkstenen vloerplaten bij de ingang van raadselachtige geometrische tekens. In de bezoekersruimte ontwierp hij fraai gewelfde, houten parkbanken. Boyce heeft zijn kunst voorzien van het motto ‘All the Gravity, All the Air’. Ze roept een parkachtige atmosfeer op en verbindt binnen en buiten met elkaar.

Als je na het verlaten van het gebouw nog eens achteromkijkt en een blik werpt op het samenspel van oud en nieuw, dan zou je de verschijningsvorm van de door Diener & Diener ontworpen bouwkunst kunnen betitelen met ‘All the Light, All the Air’. De lichtintensiteit zal verder toenemen zodra het kantoorgebouw straks in het kader van het ‘Plan Lumière’ van de stad Zürich in de nachtelijke uren aan de oever van het meer zal oplichten. En ook de verbouwing van de Swiss Re-Campus zal door blijven gaan.

Swiss Re Next door Diener & Diener Architekten in Zürich (CH)

Swiss Re Next in Zürich door Diener & Diener Architekten

Opdrachtgever Swiss Re Investments AG, Zürich (CH)
Gebruiker Swiss Re AG, Zürich; Generalplaner ARGE Generalplaner Swiss Re Next, Diener & Diener Architekten, Bazel, Proplaning AG, Bazel (CH)
Architect Diener & Diener Architekten, Bazel
Partners Roger Diener en Michael Roth (projektverantwoordelijke partner)
Projectleiders Jörg Schwarzburg, Niels Montandon, Markus Dreher (2010-2012)
Ontwerpteam Marnie Amato, Markus Bay, Yasemin Ciorabai, Martin Dubach, Laurène Dubuis, Alfio Giardina, Ben Gitai, Livia Greuter, Raphaela Guin, Isabel Halene, Annina Hauenstein, Liqun He, Matthias Keller, Fabian Kiepenheuer, Hiroyuki Kimura, Thomas Klement, Valérie Koch, Carolin Merkle, Ingrid Mestrinaro, Senta Mittermaier, Tommy Neuenschwander, Martin Palzenberger, Guilherme Pires, Harun Rashid, Regula Renz, Dieter Righetti, Andreas Rüedi, Bettina Satzl, Asa Schneider, Ana Sobral, Simon Stolze, Andreea Suteu, Hannes Urban, Marianna Vitello, Hanna Zielinska, Marina Zhurminskaya
Bouwmanagement Proplaning AG, Bazel
Adviseur elektrotechniek, klimaat Sytek AG, Binningen
Adviseur klimaat, ruimtelijke coördinatie Dr. Eicher + Pauli AG, Liestal
Landschapsarchitectuur Vogt Landschaftsarchitekten, Zürich
Adviseur civiele techniek, grondwerk Suisseplan Ingenieure AG, Zürich
Adviseur constructie Ernst Basler + Partner AG, Zürich
Ontwerp werkomgeving Sevil Peach, Londen (GB)
Gevel Emmer, Pfenninger + Partner AG, Münchenstein
Projectleider kunstproject Anne Keller Dubach, Art at Swiss Re, Zürich
Samenwerking kunst in opdracht Beatrix Ruf, Zürich/Amsterdam
Curator mobiele kunstwerken Madeleine Schuppli, Zürich
Programma kantoorverdiepingen voor 1.100 medewerkers, cliëntenafdeling, foyer en auditorium met 240 zitplaatsen, hoofdingang, technische en bedrijfsmatige infrastructuur, interne aansluiting en voor de gehele Swiss Re Campus Mythenquai (in totaal zes met elkaar verbonden gebouwen)
Type Bouwblok met twee overdekte atria
Constructie gewapend beton (onderste verdiepingen), staalskeletbouw met staalbetonverbindingsdek (bovenverdiepingen) met glasfaçade in twee lagen
Oppervlakte perceel 12.517 m2 (kavel EN2410)
Oppervlakte gebouw 5.687 m2 (bouwdeel A)
Aantal verdiepingen 6 bovengrondse, 3 ondergrondse verdiepingen
Oppervlakte verdiepingen bovengronds: 19.006 m2, ondergronds 13.142 m2, totaal 32.148 m2 (SIA 416)
Oppervlakte terrassen 1.892 m2 (SIA 416)
Bouwvolume bovengronds: 97.076 m3, ondergronds 59.949 m3, totaal 157.025 m3 (SIA 416)
Afmetingen gebouw lengte: 72.14 m, diepte: 57.84 m, hoogte: 25.00 m
Energiekengetallen energiereferentievlak (EBF) AE: 22.288 m2, Gebäudehüllzahl Ath/AE : 0.78 Heizwärmebedarf Qh : 87 MJ/m2 (Wärmeschutznachweis nach SIA 380/1 (2009) mit Standardluftwechsel)
Ontwerp augustus 2008 – september 2017
Bouwvergunning 23 oktober 2012
Uitvoering februari 2013 – september 2017
Oplevering 15 september 2017

 

Foto's

Reageer op dit artikel