In de tussenruimte ontstaat een fijne woonomgeving

Veel sociale interacties – van een vluchtige glimlach tot een uitgebreid gesprek – vinden plaats op de stoep, in de gezamenlijke entreehal, op het gedeelde erf of over de haag in de voortuin. Zes voorbeelden van nieuwe woongebouwen in Vlaamse dorpen waar deze tussenruimte uitnodigt tot ontmoeting.
Delen:
In Lo-Reninge (BE) ontwierp architectenbureau Bart Dehaene het woningbouwproject Schaerdeke met zestien koop- en huurwoningen. Beeld Dieter VanCaneghem

Tekst Edith Wouters

Een golf van appartementengebouwen rolt sinds enkele decennia over het Vlaamse land. Tegelijkertijd blijven vrijstaande woningen, vaak met blinde gevels en hoge hekken, de open ruimte versnipperen. Beide woontypes trekken meestal harde grenzen op tussen het publieke domein en de private woning. Dat kan ook anders, bewijzen enkele recente dorpse collectieve woonprojecten.

Een uitgelezen plek voor ongedwongen ontmoetingen in stads- of dorpskernen is van oudsher de straat. Later wonnen woonerven, autovrije binnengebieden en de stoep aan belang voor menselijk contact in de publieke ruimte. In hun sociale woningbouwproject Buurschap De Blokskens in Zandhoven verwijst Happel Cornelisse Verhoeven architecten expliciet naar de ‘Delftse stoep’. Dat is een smal strookje stoep dat oorspronkelijk samen met de woning werd aangelegd door de gegoede burgerij om een vrije zone aan te geven tussen openbare en privéruimte.

De Blokskens Zandhoven (B). Happel Cornelisse Verhoeven. Beeld Karin Borghouts
Buurtschap De Blokskens in Zandhoven In Buurschap De Blokskens in Zandhoven (BE) speelt ontmoeting een centrale rol. In het ontwerp van Happel Cornelisse Verhoeven architecten is aan de voorzijde van de woningen een gedeeld woonerf, een soort binnenstraatje, bedacht en aan de achterzijde is het motief van de ‘Delftse Stoep’ uitgewerkt als privéterras omringd door lage groene haagjes. Beeld Karin Borghouts

Ook in Vlaamse dorpen zie je hier en daar nog zo’n stoepje, waar de bewoners op zomerse dagen de laatste zonnestralen opzoeken of een praatje maken met de buren. In Zandhoven is aan de voorzijde van de woningen een woonerf aangelegd dat als een soort binnenstraatje refereert aan deze Delftse stoep. Aan de achterzijde is die Delftse stoep uitgewerkt als een privéterras omringd door lage groene haagjes. Langs de woningen is het achterliggende natuurgebied te zien.

Groen, gedeeld erf

Het woonproject in Leupegem bij Oudenaarde door ectv architecten breidt de betekenis uit van wat een stoep kan zijn. Op een plek waar eerst een grijs kantoorgebouw stond op een dichtgeslibde bedrijfslocatie, ontwierp het architectenbureau negen rijwoningen. Ze staan rond een groen, gedeeld erf dat zich genereus openstelt naar de straat. De doorzonwoningen beschikken elk over een kleine privéachtertuin.

Deel van het erf zijn een collectieve tuin met zitbanken en een wadi, beide ontworpen door Atelier Arne Deruyter. Deze worden onderhouden door de conciërge van het bedrijf dat hier vroeger zat en dat achter het erf nog beperkte activiteiten ontplooit. Het weidse landschap, dat via de open hoeken tussen de rijtjeswoningen het erf binnen sijpelt, verhoogt ook hier de kwaliteit van de omgeving. Dankzij de ambitieuze opdrachtgever is hier een woningbouwproject met vrijesectorhuur gemaakt van een – voor Vlaanderen – zeldzame kwaliteit.

‘Dankzij de ambitieuze opdrachtgever ligt hier een woningbouwproject van een – voor Vlaanderen – zeldzame kwaliteit’

Schuilen voor weer en wind

Meerdere architecten experimenteren in woonprojecten met gedeelde entreehallen, soms voor iedereen toegankelijk, soms alleen voor de bewoners – immers het is bij regenachtig weer overdekt prettiger praten dan onbeschut op het erf of op de stoep. Zo ontwierp FVWW architecten in de nieuwe buurt Midden in het dorp Boechout een gastvrije overdekte entreehal voor een woontorentje van vijf bouwlagen. Nog voor het bellenbord is er een houten bank ingebouwd, waar je ook als toevallige passant even kan uitblazen of schuilen voor weer en wind.

Woonerf in Leupegem In Leupegem (BE) staan negen geschakelde particuliere huurwoningen rond een groen, gedeeld woonerf. Architectenbureau ectv architecten geeft hiermee tevens een kwaliteitsimpuls aan de directe omgeving. Beeld Filip Dujardin

Architect Bart Dehaene ging aan de slag aan de rand van de historische kern van het West-Vlaamse Lo-Reninge. Hier ontwierp hij een gedeelde entree voor de grondgebonden twee-onder-een-kapwoningen. Met de inbreng van kunstenaar Dirk Zoete ontstond al tijdens het wedstrijdontwerp het idee van bijzondere betonnen kolommen die het overstek dragen. Rond de kolommen hangen bloempotjes of een waterschaal voor vogels en insecten. Ze bieden het perfecte excuus voor bewoners of passenten die op zoek zijn naar sociaal contact om onopvallend even te verpozen aan de rand van het publieke domein. Zo ontstaat een uitnodigende drempelruimte tussen de straat en de woning.

Ook de achterzijde van de woningen is uitnodigend. Een collectieve tuin wordt slechts met een laag kastanjehouten hek gescheiden van de private tuinen en is voor iedereen toegankelijk. Aan de ene kant kijk je op de open ruimte, aan de andere kant op de kerktoren. Een eenvoudige, agrarisch aandoende schuurconstructie in zwart gebeitste planken herbergt de auto’s en houdt ze uit het zicht. De parkeerschuur vernauwt samen met enkele tuinbergingen de toegang tot het binnengebied, waardoor er intimiteit ontstaat zonder harde grenzen.

Sculpturale entree

Op de plek van de voormalige brouwerij in het grensdorp Meer krijgt de gedeelde entree heel andere allures. AID architecten bedachten een scenografie die al begint in de dorpsstraat. Het woongebouw springt iets terug van de rooilijn en biedt voorbijgangers een vergezicht op het groene landschap achter het woongebouw. De sculpturale entree ter hoogte van de publieke doorsteek leidt bezoekers naar een beschutte plek met de brievenbussen. Achter de gesloten voordeur ligt een centraal atrium over de volledig hoogte van het gebouw met zowaar een haard en uitnodigende banken. Via deze gedeelde trappenhal bereik je de zestien appartementen.

Voor architect Gerd Van Zundert is dit appartementengebouw de belichaming van de termen ‘apart’ en ‘partager’ (delen). Kleine kanttekening: het atrium mag er dan verwelkomend uitzien, je moet wel bewoner zijn om hier via de voordeur te komen. Dat wordt echter ruimschoots goedgemaakt door de voor iedereen toegankelijke landschapstuin.

‘Kleine kanttekening: het atrium ziet er verwelkomend uit, maar je moet bewoner zijn om hier te kunnen komen’

Prettig samenleven

Huis Perrekes in Oosterlo bij Geel voegt nog een extra dimensie toe aan dorpse gastvrijheid. Dit woongebouw voor mensen met dementie vond een huiselijke plek in een voormalige dokterswoning met parktuin. In plaats van de villa te slopen, breidde Architectenbureau Nu Architectuuratelier hem uit met een sobere vleugel. Zo behield het dorp een karaktervolle plek. Met plattelandssubsidies liet de opdrachtgever een bijzondere tuin ontwerpen, deels voor de bewoners en deels publiek toegankelijk. Voorbijgangers mogen gebruikmaken van het sanitair en het tuinpaviljoen is beschikbaar voor de dorpsbewoners. Ook dit is een inspirerend voorbeeld van gastvrijheid en omgekeerde inclusie, dat tegelijk de verblijfskwaliteit in het dorp verhoogt.

Huis Perrekes door Nu Architectuuratelier
Nu Architectuuratelier verbouwde een voormalige dokterswoning in Oosterlo (BE) tot woningen voor mensen met dementie. De omringende tuin met sanitair is deels openbaar toegankelijk en het tuinpaviljoen kan worden gebruikt door dorpsgenoten. Beeld Stijn Bollaert

Of het nu gaat over projecten in de stad of het dorp, over individuele of meergezinswoningen, het is in de gedeelde tussenruimte tussen de straat, het landschap en de individuele woning waar een aangename woonomgeving ontstaat. Waar sociale interactie niet verplicht, maar wel mogelijk is, is het prettig samenleven.

De projecten in dit artikel zijn beschreven en geanalyseerd in de ‘Toolbox dorpse architectuur’ die AR-TUR, platform voor architectuur en ruimte in de Antwerpse Kempen, presenteert op 22 oktober. De projecten zijn te bezoeken op de Dag van de architectuur op 17 oktober. Meer info op www.ar-tur.be.

Schaerdeke in Lo-Reninge door architecten bureau BartDehaene. Beeld Dieter VanCaneghem
Schaerdeke in Lo-Reninge door architecten bureau BartDehaene. Beeld Dieter VanCaneghem
Schaerdeke in Lo-Reninge door architecten bureau BartDehaene. Beeld Dieter VanCaneghem
Schaerdeke in Lo-Reninge door architecten bureau BartDehaene. Beeld Dieter VanCaneghem
Buurtschap De Blokskens in Zandhoven door Happel Cornelisse Verhoeven. Beeld Karin Borghouts
Buurtschap De Blokskens in Zandhoven door Happel Cornelisse Verhoeven. Beeld Karin Borghouts
Midden Boechout door FVWW architecten. Beeld Bart Gosselin
Midden Boechout door FVWW architecten. Beeld Bart Gosselin
Sociale woningen Schaerdeke door Architectenbureau Bart Dehaene. Beeld Dieter VanCaneghem
Sociale woningen Schaerdeke door Architectenbureau Bart Dehaene. Beeld Dieter VanCaneghem
Sociale woningen Schaerdeke door Architectenbureau Bart Dehaene. Beeld Dieter VanCaneghem
Sociale woningen Schaerdeke door Architectenbureau Bart Dehaene. Beeld Dieter VanCaneghem
Leupegem door ectv architecten. Beeld Filip Dujardin
Leupegem door ectv architecten. Beeld Filip Dujardin
Brouwerijsite Meer, B door AID architecten. Beeld LUCID
Brouwerijsite Meer, B door AID architecten. Beeld LUCID
Brouwerijsite Meer, B door AID architecten. Beeld LUCID
Huis Perrekes in Oosterlo (B) door Nu Architectuuratelier. Beeld Stijn Bollaert
Huis Perrekes in Oosterlo (B) door Nu Architectuuratelier. Beeld Stijn Bollaert