Blog - Architectuur na corona: de subtiele kunst van heugenis

Door Harm Tilman - De corona-crisis maakt veel dingen zichtbaar, zaken waar we misschien van af willen, zoals de drukte in de steden, de uitputting van de bodem of de luchtvervuiling. Social distancing leidt tot sociale herwaardering. Ook worden fenomeen omarmd die we vergeten leken te zijn.
L Burnacini, JB Fischer von Erlach, Pestsäule, Wenen, 1694

Nu de vierde week van social distancing en zoveel mogelijk thuisblijven aanbreekt, is een ding duidelijk: het wordt nooit meer zoals het was. Deze crisis brengt het beste in mensen boven maar maakt ook dingen zichtbaar waar we misschien liever vanaf willen. De waarde van sociaal contact en op mensen kunnen terugvallen, is nu meer voelbaar dan ooit. Sociale onthouding is in feite fysieke onthouding. Het sociale domein is nog nooit zo sterk geweest als op dit moment.

Om de corona-crisis op te lossen, is een sterke publieke sector nodig

Beheersbare situatie

Ook is het goed te zien dat de samenleving is gaan denken als het RIVM en omgekeerd het RIVM als de samenleving. Premier Rutte verdient op dit punt een dikke pluim. Simpele zaken als handen wassen en 1,5 meter afstand vormen het verschil tussen een curve die de ziekenhuizen plat gooit en een beheersbare situatie. De gekozen strategie blijkt te werken. De verontwaardiging was dan ook groot toen een bekende talkshowgast een pleidooi hield om gezondheid in te ruilen voor economie.

Nightingale Hospital London, tijdelijk coronavirus ziekenhuis, gebouwd in negen dagen

Verstoring van ecosystemen

Voor het coronavirus is nog geen vaccin beschikbaar. De vraag is of en op welke manier deze evolutie van besmettelijke virussen gelijk oploopt met de verstoring van ecosystemen op aarde. Infecties die overspringen van dieren op mensen zijn van alle tijden en met de controle van epidemieën koop je tijd voor de ontwikkeling van een werkzaam vaccin. Duidelijk is dat we op dit vlak veel hebben laten liggen.

Afgelopen weken zijn alle zorginstellingen afgesloten voor bezoekers, zoals hier in Bilthoven

Teleconferencing ingeburgerd

Afgelopen zaterdag werd op Radio 1 transitie hoogleraar Derk Loorbach uit Rotterdam geïnterviewd. Wat hij over de corona crisis zei zette me aan het denken. Volgens hem leven we in een wonderlijke tijd waarin we op zaken komen waarvan je het nut gaat inzien en waar je ook na afloop aan vast blijft houden. Teleconferencing is bijvoorbeeld in drie weken een gewoonte geworden. Elkaar zien blijft ongetwijfeld de voorkeur houden, maar als ook maar een deel van vergaderingen en bijeenkomsten via beeldverbindingen blijft plaats vinden, zullen de consequenties enorm zijn.

Het laatste avondmaal nu ook via Zoom Beeld Chris Turner

Landelijke gebieden

Mogelijk komt ook een stroom op gang naar de dun bevolkte gebieden aan de randen van het land, de gebieden die tot nu toe werden gekarakteriseerd door krimp. In dergelijke gebieden koop je een huis met een tuin voor het geld waarmee je in Amsterdam nog niet eens een appartement van 60 m2 verwerft. Naast de verdere verdichting en verduurzaming van bestaande stedelijke gebieden, lijkt in de landelijke gebieden een nieuwe opgave te gloren.

Statistiek van thuiswerken voor architectenbureaus: verreweg de meeste architectenbureaus werken inmiddels (deels) vanuit huis

Groeiende afhankelijkheid

Mogelijk zijn er meer zaken waar we nu mee te maken hebben en waar je liever van af wil. Afgelopen week vertoonde de VPRO een documentaire waarin de groeiende afhankelijkheid van China aan de orde kwam. De afgelopen decennia is bijvoorbeeld de productie van grondstoffen voor medicijnen naar China verplaatst. Ondanks de afhankelijkheid die hiervan het gevolg is, zijn in Nederland geen buffers en reserves opgebouwd, met acute tekorten als gevolg.

Volgens het commentaar van het FT zijn radicale hervormingen onvermijdelijk

Flexibele specialisatie

Vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw maakt de industriële wereld een transitie door van een economie die is gebaseerd op massaproductie naar een economie die door Michael Piore en Charles Sabel flexibele specialisatie is genoemd. Deze nieuwe productiewijze kan alleen gedijen bij een voortdurende herstructurering van de productie en een constante herpositionering van de verschillende componenten.

Verplaatsing productie naar China

Een goed voorbeeld hiervan zijn meubel- en mode-industrieën in Noord Italië die de afgelopen decennia massaal hun productie verplaatsten naar landen als China. De consequenties hiervan worden in de huidige crisis pas goed zichtbaar. Dat geldt ook voor het feit dat de grote steden relatief onafhankelijk zijn komen te staan van de nationale economie waarvan ze tot dan toe deel uitmaakten.

Overstroming van het San Marcoplein in Venetië (1966)
Overstroming van het San Marcoplein in Venetië (1966)

Vergeten zaken

De vraag is dus of zaken als luchtvervuiling, het gesleep met dieren, de uitputting van onze bodem en de afhankelijkheid van China aan een herwaardering toe zijn. Maar zei transitie hoogleraar Derk Loorbach, het omgekeerde gebeurt ook. Je komt in deze tijd van transitie ook uit op zaken die je vergeten bent en die je eigenlijk weer wilt omarmen.

Shively Sanitary Tenements in NYC zijn in 1910 gebouwd voor mensen met tuberculose. Opvallend is het hoge architectonische niveau: brede portieken, grote hoven, en uitzicht op de East River

Subtiele kunst van heugenis

Je kunt dan bijvoorbeeld denken aan de focus op toerisme en de hiermee verbonden obsessie met erfgoed, het behoud van fragmenten, monumenten en museale resten. Wat dat heeft opgeleverd zijn slechts stereotype tekens van een stad, de plekken die toeristen in drommen aantrekken. Hopelijk gaat het lukken een echt stedelijk geheugen te creëren en de subtiele kunst van heugenis te herwaarderen.

Lees ook