artikel

Grote gebaren door verfijnde details – Musis Sacrum door Van Dongen-Koschuch

Techniek

Binnen de beperkte budgetten waarmee Nederlandse culturele instellingen te maken hebben, ontwierp Van Dongen-Koschuch Architects & Planners een uiterst verfijnd concertgebouw. Ondanks hoge eisen is in het vernieuwde Musis Sacrum de techniek opvallend afwezig. Door slim gebruik te maken van de dikte van de wanden is een puur en helder gebouw ontstaan dat zich leent voor een diverse programmering.

Tekst Willem Wopereis

Musis Sacrum is het enige gebouw in het groene Singelzonepark rond de binnenstad van Arnhem. Als thuisbasis van Het Gelders Orkest heeft het sinds de eerste oplevering in 1847 een groot aantal verbouwingen en renovaties doorgemaakt. Het monumentale gebouw is in de loop der jaren ontsierd door diverse, gesloten uitbreidingen. In het ontwerp is ingezet op het terugbrengen van de kracht van het monument en de integratie van een nieuwe zaal in de groene omgeving.

Langsdoorsnede Musis Sacrum, zie bijgesloten PDF met meer tekeningen

Culturele klimaat

In het culturele klimaat in Nederland zijn steden met elkaar in competitie. Concertgebouwen staan door het hele land, wat betekent dat de beschikbare budgetten worden verspreid. “Iedereen wil hier voor een dubbeltje op de eerste rang zitten”, vertelt Patrick Koschuch. “We moesten niet alleen zeer zorgvuldig omgaan met het budget, maar ook een gebouw maken dat een heel brede programmering aankan. Naast cultuur zijn dat diners en shows of de presentatie van een nieuwe auto. Wat de exploitatie betreft, is Musis naast concertgebouw eigenlijk ook een zaalverhuurbedrijf.” Omdat het monument zelf zich al 170 jaar bewijst, was de strategie om de restauratie vrij basic uit te voeren en zo kosten te besparen. De installaties zijn vernieuwd en het is voorzien van nieuw parket. Alle wanden en plafonds zijn teruggebracht in de oorspronkelijke basiskleur zonder de ornamentiek volledig te restaureren. Dit kan in een later stadium altijd nog worden verfijnd.

De publieke trap naar de kelderverdieping leidt naar de garderobe en toiletten, beeld Bart van Hoek

Aansluiting bij het park

Toen de tender werd uitgeschreven, bleek het budget nog minder toereikend. Voor een goede akoestiek en een ruimtelijk geluid is een nagalmtijd van meer dan tweeënhalve seconde gewenst. Deze is sterk afhankelijk van de hoogte van de zaal, die niet kleiner mag zijn dan de helft van de diepte. Het programma van eisen was hierop echter niet berekend. Alles moest een derde groter, terwijl het budget gelijk bleef. Ook voorzagen de architecten een transparant en niet te groot gebouw dat goed is ingebed in het park. De oplossing vonden ze in een kelderverdieping voor alle functies die geen daglicht vereisen. Vanwege de zandgrond en lage grondwaterstand is dit in Arnhem relatief goedkoop.

Een foyer verbindt de bestaande en de nieuwe zaal op twee niveaus, beeld Bart van Hoek

Nieuwe zaal

Het resultaat is een uitbreiding die zowel qua schaal als materiaal aansluiting zoekt bij het park. De nieuwe zaal staat los van het monument, waarmee een gebouw ontstaat met twee karakters die elkaar ontmoeten in de plint. In lijn met het bestaande gebouw loopt een structureel beglaasde gevel die wordt begrensd door een betonnen dak met luifel. Hieronder liggen aan de stadszijde de entree en foyers, en aan de noordzijde een logistieke as met expeditie, kantoren en backstage voorzieningen. Op beganegrondniveau lopen de foyers van de bestaande en nieuwe zaal in elkaar over, waarmee een ruimtelijk geheel ontstaat. Door het behoud van twee entrees, de juiste dilataties en akoestische sluizen kunnen ze echter ook worden gescheiden. Zo kan gelijktijdig kamermuziek in de oude zaal en een popconcert in de nieuwe parkzaal plaatsvinden.

De wandbekleding van de zaal is afgestemd op akoestische en esthetische uitgangspunten, beeld Bart van Hoek

Dubbele schil

Als zelfstandig object steekt de parkzaal door het betonnen dakvlak. Vanwege de geluidsisolatie heeft deze een dubbele schil. Opvallend is de gemêleerde groene kleurstelling van de keramische gevelelementen waarmee de buitenzijde van het volume is bekleed. Die is bereikt door de gevelelementen onder een hoek te drogen waarmee het glazuur met een stroperig effect in verschillende tinten is verglaasd. Zo ontstaan niet alleen variaties tussen de elementen, maar krijgt ook elk element afzonderlijk diepte. De gevel loopt door in het interieur, wat het effect van een los object versterkt. De wand vervult hier ook een akoestische functie. Door tussen de elementen twintig procent van het oppervlak te openen geldt de hele wand als absorberend vlak. Ondanks de harde, natuurstenen vloer, de glazen gevel en het betonnen plafond is de akoestiek in de foyers daarmee aangenaam.

Hhorizontaal detail dubbele schil Parkzaal

Dienende functies

In de dikte van deze wand is niet alleen de akoestiek opgelost. Ook het inblazen en afzuigen van lucht is achter de elementen geregeld. Daarnaast zijn in de wand verschillende luiken aangebracht waarachter voorzieningen als brandslanghaspels en aansluitpunten zijn opgenomen. De foyers blijven hierdoor vrij van storende roosters, kanalen of een verlaagd plafond en hebben een pure uitstraling. Op de begane grond ligt tussen de buitenwand en de binnenwand van de parkzaal een zone waarin dienende ruimten als bars, trappen, toegangssluizen en opslag zijn opgenomen. Op de verdieping erboven ligt een doorlopend balkon.

In de bestaande zaal is de oorspronkelijke kleur teruggebracht, beeld Bart van Hoek

Akoestiek en esthetiek

Het ontwerp voor het interieur van de zaal is het resultaat van een schaakspel tussen de architecten en ingenieursbureau Peutz. Om esthetische en akoestische wensen op elkaar af te stemmen is gekozen voor verticale, houten planken die het geluid sturen en verstrooien. De hoek waaronder de planken zijn geplaatst, zorgt voor een wisselend ritmisch beeld met dieptewerking. Op sommige momenten leidden de akoestische eisen tot verrassende ruimtelijke mogelijkheden in de zaal. Zo loopt de balkonring bijvoorbeeld achter het podium door en is hiermee extra plaats gemaakt voor publiek of juist voor artiesten tijdens concerten. Ook was aan beide zijden van het podium een lage wand gewenst die het geluid de zaal in richt. Door hier eveneens stoelen te plaatsen zijn een aantal bijzondere plekken toegevoegd.

Een betonnen plint en doorlopende gevellijn verbinden de twee bouwdelen, beeld Bart van Hoek

Flexibele zaal

Flexibiliteit in het interieur is essentieel voor de exploitatiemogelijkheden van de zaal. Zo wordt de nagalmtijd tijdens popconcerten gereduceerd door middel van 250 zwarte, akoestische panelen die voor de houten wanden worden uitgerold. Ook het podium is in een aantal segmenten in hoogte verstelbaar om aan te sluiten op verschillende typen concerten. Het voorste segment kan bovendien zakken tot kelderniveau en dient zo ook als lift voor de opslag van de zaalstoelen. De vloer van de zaal is eveneens flexibel en kan ofwel vlak ofwel oplopend zijn. Vanwege het hoogteverschil leverde dit bij de entreesluis aan de achterzijde van de zaal een technische uitdaging op. In deze sluis kunnen uit de vloer een aantal treden oprijzen om het hoogteverschil te overbruggen. Zelfs de akoestische deuren aan de binnenzijde van de sluis zijn gesplitst om op twee niveaus te kunnen openen.

Verticaal detail glazen achterwand

Boom als decor

Als volledig glazen vlak vormt de achterwand van het podium de enige uitzondering in de houten zaal. Door dit gebaar verwordt de statige boom in het Singelzonepark tot een krachtig decor. Omdat deze gevel 58 dB geluidsreductie moet waardborgen, is hij opgebouwd uit twee glazen wanden met een brede spouw ertussen. Naast een visuele verbinding wenste Van Dongen-Koschuch ook een fysieke verbinding met het park. Hiervoor is in samenwerking met Metaglas een nieuwe detaillering ontwikkeld, waarin de structurele glasplaten onder de luifel met een profiel aan elkaar bevestigd zijn. Ze staan op een stalen strip en kunnen als een soort trein over wieltjes in de onderzijde van het kozijn worden getrokken, waarmee de zaal zich letterlijk opent naar het park. In gesloten stand sluiten de bewegende delen naadloos aan op de glazen gevels rond de foyers. Ondanks de complexe technische eisen zit ook de kracht van dit detail juist in de eenvoud. Dat maakt Musis Sacrum tot een helder en verfijnd gebouw waarin de grote gebaren maximaal tot bloei komen.

De glazen gevel onder de luifel kan volledig wegschuiven om de zaal te openen naar het park. beeld Bart van Hoek

 

Projectgegevens

Opdrachtgever  gemeente Arnhem, Arnhem
Ontwerp  Van Dongen-Koschuch Architects and Planners, Amsterdam
Projectarchitecten  Frits van Dongen, Patrick Koschuch
Medewerkers  R. van Mameren, E. Bono, R. Duarte, H. Fekry, K. Sluijs, O. Moreno
Projectleider  R. van Mameren
Bouwmanagement  Stevens & van Dijck
Adviseur constructie  Advies- & Ingenieursbureau v.d. Laar
Adviseur installaties  Homij Technische installaties, Amsterdam
Adviseur bouwfysica  Peutz, Zoetermeer
Adviseur akoestiek  Peutz, Zoetermeer
Adviseur bouwkosten  BBN, Houten
Overige adviseurs  Arondsohn (constructie ontwerpfase)
Aannemer  Mertens Bouwbedrijf bv, Weert
Interieurarchitect  Van Dongen-Koschuch Architects and Planners, Amsterdam
Landschapsarchitect  Van Dongen-Koschuch Architects and Planners, Amsterdam
Bruto vloeroppervlakte  9.827 m2 totaal (5.950  m2 uitbereiding)
Netto vloeroppervlakte  8.550 m2
Bruto inhoud  88.000 m3
Netto inhoud  76.560 m3 totaal (47.840 m3 uitbreiding)
Programma theater
Datum voorlopig ontwerp  december 2014
Datum definitief ontwerp  mei 2015
Aanvang bouw  oktober 2015
Oplevering  juni/december 2017
Bouwsom inclusief installaties excl. btw  17,6 miljoen euro
Bouwsom exclusief installaties excl. btw  13,8 miljoen euro
Bouwsom inclusief installaties incl. btw  21,3 miljoen euro
Bouwsom exclusief installaties incl. btw  16,7 miljoen euro

Materialen en leveranciers

Trap/lift  Kone
Vloer  natuursteen, gietvloer, gevlinderde betonvloer
Glas  AGS
Kozijnen  Metaglas
Deuren  Merford
Gevelbekleding  Tichelaar Makkum
Hang- en sluitwerk  FSB
Wandsysteem  Espero
Vast en los meubilair  Van der Plas
Plafondsysteem  OWA
Verlichting  Leerkens
Vloer  Stone Track/Mutsaert

 

Foto's

Reageer op dit artikel