blog

Blog – In ‘Presence’ put Daan Roosegaarde inspiratie uit duisternis

Stedenbouw

Door Harm Tilman – Een van de hoogtepunten deze zomer is ongetwijfeld de geheel in duisternis gehulde tentoonstelling ‘Presence’ van Daan Roosegaarde in het Groninger Museum. Onderwerp is een thema dat al langer wordt besproken en onderzocht in de architectuur: de impact van mens op omgeving. ‘Presence’ verkent op interactieve wijze de sporen die mensen achter laten in de ruimte.

Al in 2000 beschreven de auteurs Michael Hardt en Antonio Negri in ‘Empire’ een wereld waaraan ontsnappen niet meer mogelijk is en waarin eeuwige regels gelden. Hardt en Negri poneerden dat de tijd van natiestaten voorbij is en dat daarvoor in de plaats een regime is gekomen zonder tijdelijke grenzen. De filosoof Francis Fukuyama had het tien jaar eerder, na de val van de Berlijnse Muur, al over het einde van de geschiedenis.

Denken over toekomst

Over de nadelen van deze mondiale samenleving is de laatste tijd uitgebreid gesproken. Daar is ook wel reden voor. Als gevolg van de zogenoemde globalisering is de westerse tijdshorizon flink ingenomen. Verleden en toekomst zijn enorm aan het krimpen. Dat bemoeilijkt het doen van prognoses of het speculeren over de toekomst.

Dicht op de huid

Daan Roosegaarde is een ontwerper die bekendheid geniet vanwege toekomstwijzende projecten, waaronder de luchtzuiverende Smog Free Tower en de energie-genererende Windvogel-vliegers op de Afsluitdijk. In de tentoonstelling Presence onderzoekt hij problemen als de stijgende zeespiegel, de smog en de lichtvervuiling, maar zit hierbij veel dichter op de huid van de bezoeker. Dat komt in de eerste plaatst door de duisternis waarin de gehele tentoonstelling is gehuld.

Duisternis als inspiratie

Roosegaarde is zeker niet de eerste die in de duisternis inspiratie zoekt. Reeds in de zeventiende eeuw stelde filosoof, fysicus en astronoom Robert Fludd dat aan het leven op aarde een grote omvattende duisternis vooraf is gegaan. Ook in sciencefiction literatuur is duisternis een veel voorkomende metafoor. In Isaac Asomov’s boek ‘Nightfall’ gaat een samenleving die in permanent daglicht baadt, ten onder aan de verduistering van al haar drie zonnen tegelijkertijd. En voor schilder Kasimir Malevich vormde het Zwarte Vierkant het gezicht van ‘de nieuwe kunst Supremacisme, de eerste stap van pure creatie’.

Desoriëntatie en vertrouwdheid

Ook ‘Presence’ probeert aan de leegte nieuwe manieren van zien te ontfutselen. De tentoonstelling is een installatie die bestaat uit zes verschillende donkere kamers met fosforescerend licht. Je aanvankelijke desoriëntatie maakt al snel plaats voor een gevoel van vertrouwdheid. In iedere zaal word je uitgedaagd objecten aan te raken, te bewegen en weg te duwen. Bij vrijwel iedere handeling die je verricht laat je een afdruk na voor de mensen die na je de tentoonstelling bezoeken. Presence toont je relatie met de omgeving en hoe je die zelf kunt beïnvloeden.

Spookafdrukken

De tentoonstelling open met een donkere kamer waarin blauw licht constant de ruimte aftast, ongeveer zoals een fotokopieerapparaat een document scant. Terwijl je al weer doorloopt, laat het licht op de wanden spookachtige afdrukken van jou en je medebezoekers achter. In een volgende kamer wisselen blauwgroen  en rood-oranje fosforescerend licht elkaar af en worden kamergrote ‘foto’s van je gemaakt’.

Lichtgevende bolletjes

Met behulp van een minimale visuele taal weet Roosegaarde uiteenlopende sferen op te roepen. Een donkere kamer is gevuld met heel veel kleine, lichtgevende bolletjes die door luchtstromen een steeds van vorm veranderend landschap vormen, ongeveer als de zandkorrels die een duin vormen. Ook is er een ruimte met ronde ballen die wanneer je ze een zet geeft, groen licht achterlaten op de donkere grond. Ze nodigen uit om patronen of woorden van licht op de grond te tekenen.

Bijzondere atmosfeer

‘Presence’ schaart zich in een al langer lopende traditie waarbij in musea een bijzondere atmosfeer wordt gecreëerd. Ik denk in dit verband bijvoorbeeld aan het Weerproject van Olafur Eliasson in de Tate Gallery te Londen. Een met licht en mist gecreëerde atmosfeer die los staat van de wekelijkheid maar tegelijkertijd zeer werkelijk is door de manier waarop je ze op alle mogelijke manieren bij de kladden pakt.

Van binnen uit

Met zijn actieve participatie gaat Roosegaarde een stap verder. In de zalen moet je niet alleen steeds weer opnieuw je oriënteren en je weg vinden, maar wordt je ook uitgedaagd in actie te komen. De atmosfeer die je op deze manier creëert, hangt direct samen met de manier waarop luminescente materialen raken aan je lichaam. In ‘Presence’ wordt je vol geraakt maar gek genoeg voelt dat alsof het bij je van binnen uit komt.

Daan Roosegaarde – Presence is tot en met 12 januari 2020 te zien in het Groninger Museum

Lees ook

Bolletjes Daan Roosegaarde getemd

Roosegaarde lanceert Space Waste Lab

Nominatie ARC18 Innovatie Award: Windvogel – Daan Roosegaarde

 

 

Reageer op dit artikel