blog

Blog – Sense of Place: laboratorium van het landschap

Stedenbouw

Door Harm Tilman – De manifestatie ‘Sense of Place’ wil de langzame, onstuitbare processen in het landschap van de Waddenzee zichtbaar maken. In de tentoonstelling ‘Moving Landscapes’ en het experiment ‘Off Season Art Gardening’ worden deze belicht en uitvergroot. Veronderstelt Sense of Place een Sense of Time?

Lange tijd was de schoonheid van een landschap verbonden met een transcendente wet of met universele esthetische principes, schrijft de Amerikaanse schrijver en criticus J.B. Jackson in zijn nog altijd leesbare ‘Discovering the Vernacular Landscape’ uit 1984. Maar volgens hem maken we daarmee een ernstige vergissing. De schoonheid die we in het landschap zien, is het gevolg van hard werken, hardnekkige hoop en wederzijdse verdraagbaarheid.

Van wildernis tot stadscentra

In zijn optiek is het landschap een menselijke omgeving die loopt van de wildernis en de landbouw tot de voorsteden en de stedelijke centra. Landschappen zijn geen schaduwen van wat ooit is geweest, maar representeren hedendaagse sociale processen. Tegelijkertijd erkent Jackson dat je deze landschappen alleen kunt appreciëren als je oog hebt voor de menselijke betrokkenheid erbij.

Getijdenlandschap

Wetenschappelijk onderzoek

De laatste jaren worden we overspoeld door wetenschappelijk onderbouwde milieuonderzoeken en ontwerpen op basis van data. Deze verdringen de observaties en de verhalen die over landschappen worden verteld. In deze vloedgolf aan milieustudies verdwijnen de vertellers en hun personages vrijwel geheel uit beeld. Data hebben immers geen vertellers nodig.

Betrokkenheid bij het landschap

Neveneffect is dat de betrokkenheid met en bij het landschap naar de achtergrond verdwijnt. Daarmee ontstaat een onevenwichtig beeld van dit landschap. Een landschap waarin stedelingen en plattelanders zich niet meer terug kunnen vinden. Ook steekt een wantrouwen de kop op voor alles wat mogelijk tot het avontuur in dit landschap behoort.

Moving Landscape Beeld Harm Tilman

Sense of Place

Verhalen vertellen van het landschap, via kunst en architectuur: daar richt oprichter en voormalig directeur van Oeral Joop Mulder zich op. Nadat hij in 2017 Oerol verliet, startte hij het programma ‘Sense of Place’. Dit jaar waren op Oerol de twee eerste projecten hiervan te bewonderen: ‘Moving Landscapes’ dat bezoekers het landschap op een andere manier doet ervaren, en het experiment ‘Off Season Art Gardening’.

Moving Landscape Beeld Harm Tilman

Eiland als podium

Zelf ziet hij beide experimenten als een vervolg op het idee dat het eiland een podium is, met alle bijkomende verhalen. De eilanders hebben het eiland gemaakt; alles is aangelegd en niets is oorspronkelijk. Het bracht hem in een jarenlange dialoog (lees: strijd) met de instanties die de natuur willen beschermen en vanuit die positie het gebruik van het landschap onderdrukken.

Off Season Art Gardening Beeld Harm Tilman

Door mensenhand gemaakt

‘Sense of place’ is een oproep om goed naar het landschap te kijken en te zien wat in dat landschap gebeurt. In de kustgebieden langs de Waddenzee en Noordzee is veel tot stand gekomen door mensenhand. Op dit moment is het nodige aan de hand, zoals de klimaatverandering en de stijging van de zeewaterspiegel. Als er mensen zijn die het water kunnen beheersen en deze uitdagingen aankunnen, dan zijn het in Mulders ogen wel de Nederlanders.

 

In het project Windwerk van SLeM/Bruno Doedens is de windverstuiving inzichtelijk gemaakt.

Verhalen van kustlandschappen

Mulder wil de verhalen van deze kustlandschappen verzamelen en vertellen. Daarvoor heb je in zijn ogen kunstenaars nodig. Kunstenaars kunnen accenten in het landschap leggen en daarmee tonen wat bijzonder is. Kunstwerken werken als magneten die mensen naar bepaalde plekken brengen. Door middel van kunst kun je laten zien hoe bijzonder een landschap is.

 

Project Mondriaankwelder door SLeM-Bruno Doedens. Nieuwe kwelders op basis van een Mondriaan-patroon van dammen en palenrijen die haaks op elkaar staan. In het slib dat in dit patroon bezinkt vestigen zich pioniersplanten.

Experiment in getijdenlandschap

Architect Alex van de Beld maakte lange tijd deel uit van het Groningse architectenbureau Onix, maar startte afgelopen jaar met Anne Makkink het architectuurplatform NooN. Samen met Mulder coördineerde hij tijdens Oerol het experiment ‘Off Season Art Gardening’ in het getijdenlandschap voor de kust van West-Terschelling. Zes kunstenaars uit Zweden, Litouwen en Friesland werkten afgelopen week gezamenlijk aan een drijvende tuin voor de kust van West Terschelling.

Installatie Cora Bosch en Jack Vischer Beeld Harm Tilman

Desperate zoektocht

Van de Beld omschreef het als een desperate zoektocht. Volgens hem kun je het eigenlijk nooit goed doen en wordt het al snel te veel of is te weinig accuraat. Ook viel het niet mee tussen de ontwerpers een ‘common ground’ te vinden voor een kunstzinnige expressie in dit prachtige en hardvochtige landschap. Toch toonde Van de Beld zich tevreden met de resultaten van de uitgevoerde experimenten.

Installatie Andrew Janutis en Vaidas Ramoske Beeld Wil Martens

Drieluik

Voor de kust ontstond een drieluik met drie radicaal verschillende installaties. Cora Bosch en Jack Vischer maakten met lange houten planken een poëtische interpretatie van zich verplaatsende duinen. Andrew Janutis en Vaidas Ramoske ontwierpen een bol van gebogen stalen buizen, een globe die de trechter van de tijd representeert. En de Zweedse ontwerpers Ulrike Jansson en Jonas Liveröd ontwierpen een drijvend vlot dat een deel van het eiland met zich meevoert.

Ulrike Jansson en Jonas Liveröd Beeld Wil Martens

Werken met de tijd

Afgelopen zaterdagochtend voegden de kunstenaars aan Sense of Place ook een Sense of Time toe. Terwijl de Nederlandse groep in het opkomende water bleef doorwerken aan zijn installatie, demonteerde de Litouwse groep in een half uur de installatie waaraan ze vier dagen had gewerkt. Tot slot verdwenen Ulrike Jansson en Jonas Liverödmet met hun vlot achter de horizon. Over enkele weken zal het aankomen voor de Zweedse kust. Beter kan het werken met of tegen de tijd niet worden gedemonstreerd.

Lees ook

Reageer op dit artikel