blog

Blog – Van trap tot traphuis: Onix’ zoektocht naar specifieke woningen

Architectuur

Door Harm Tilman – Ooit gold in de architectuur het devies zo weinig mogelijk trappen in een huis op te nemen. Dat is nu wel anders: trap lopen maakt je fitter en kan je in hogere staten brengen. Met het traphuis dat zij zelf bouwt in Groningen, gaat Onix weer een stapje verder.

Al in de vijftiende eeuw adviseerde de Italiaanse architect Leon Battista Alberti zo weinig mogelijk trappen in een huis op te nemen. “Hoe minder trappen een huis heeft, en hoe minder ruimte ze innemen, hoe gemakkelijker en comfortabeler ze worden gevonden.” Deze uitspraak valt te lezen in het hoofdstuk ‘Trappen’ van het nieuwe, geweldige boek van Rem Koolhaas en zijn team: ‘Elements of Architecture’ dat enkele maanden gelden bij Taschen verscheen.

Rem Koolhaas, Elements of Architecture, hoofdstuk ‘Stair’

Steile trappen

Trappen worden gezien als gevaarlijk. Ooit viel mijn oma in haar dijkhuis van de trap en brak haar heup. Eens trof ik een collega aan zittend op de trappen naar Piet Bloms Kubuswoningen, getroffen door een zweepslag. In ‘Elements’ lees ik de reden: Nederlandse trappen zijn steiler dan die in de rest van de wereld. De combinatie van regelgeving die leidde tot smalle, diepe huizen, een schaarste aan materialen als hout en steen en de Nederlandse scheepsbouwtraditie zijn hier debet aan.

Middel tot fitness

Maar trappen hebben ook een positieve connotatie. Zo worden ze steeds meer gezien als een middel om aan je fitness te werken. Door bijvoorbeeld elke dag twee minuten de trap te nemen en de lift te laten staan, kun je je gewicht op peil houden en je conditie verbeteren. Ook bespaar je energie en draag je indirect bij aan een beter milieu.

Goede Doelen Loterijen Amsterdam door Benthem Crouwel Architects en D/DOCK, beeld Marieke Giele

In Goede Doelen Loterijen Amsterdam door Benthem Crouwel Architects en D/DOCK heeft de trap een centrale plaats gekregen.

Nudgen voor betere wereld

Om deze redenen krijgen trappen tegenwoordig een prominentere plek in gebouwen en wordt de lift weggestopt. Het gebruik van trappen wordt met behulp van het zogenoemde nudgen aangemoedigd. Met nudging wordt geprobeerd het gedrag van gebruikers in de goede richting te beïnvloeden. Een mooi voorbeeld is de pianotrap in de metro van Stockholm, bedoeld om het gebruik van roltrappen te ontmoedigen. Door aan de traptreden geluid te koppelen, zouden mensen eerder geneigd zijn de trap te nemen.

Pianotrap in de metro van Stockholm

Trap en vrije tijd

Toch heeft de trap een geschiedenis als een element dat fysiek en architectonisch uitdagend is. Een trap maakt het mogelijk op te stijgen, zowel naar hoog gelegen ruimtes als naar een verhoogde spirituele staat. Het zijn vooral deze trappen die je je herinnert. Trappen in warenhuizen of winkels komen als eerste in gedachte. ‘Elements’ laat het voorbeeld zien van de oorspronkelijke, magnifieke trap in Galeries Lafayette in Parijs. Met deze trap werd winkelen een vrije tijd activiteit.

Ferdinand Chanuts trap in Galeries Lafayette in Parijs

Trap naar nergens

Iets dergelijks geldt ook voor de zogenoemde ‘trap naar nergens’ die Morris Lapidus in Hotel Fontainebleau te Miami ontwierp. Deze trap vormt niet een verbinding tussen twee verdiepingen, maar is alleen bedoeld om op en af te schrijden. In een interview met Bernard Hulsman in NRC zei hij hierover: “Het was me opgevallen dat wanneer vrouwen in hun mooie jurken naar een feest of restaurant gingen, ze altijd de lift tot de tussenverdieping namen, zodat ze een trap konden afdalen. Goed beschouwd is het volstrekte nonsens – neem toch gewoon de lift. Maar ik ging nog een stapje verder en zorgde voor trappen die naar nergens gaan.”

‘Trap naar nergens’ in Morris Lapidus’ Hotel Fontainebleau te Miami

Symbolische betekenis trap

Ook zijn er trappen met een uitgesproken symbolische betekenis. Dat geldt bijvoorbeeld voor Villa Malaparte op Capri, een ontwerp van Adalberto Libera. De villa ligt op een rotspartij aan de golf van Salerno en is alleen te voet of per boot te bereiken. Op het drie verdiepingen tellende huis ligt een brede trap naar het solarium, niet bereikbaar vanuit het interieur. De trap loopt over de gehele breedte van het huis en heeft geen trapleuning. Vanaf het dak heb je inderdaad een adembenemend uitzicht over de omgeving.

Villa Malaparte op Capri, een ontwerp van Adalberto Libera

Tempel van het leren

In deze categorie valt ook de trap van Nationale en Universiteitsbibliotheek die Jože Plečnik tussen 1936 en 1941 in Ljubljana ontwierp. Jože Plečnik vatte deze bibliotheek op als een tempel van het leren, waar alle wijsheid van de jonge Sloveens natie te vinden moest zijn. Vanuit de vestibule loop je als bezoeker de donkere trap op naar het licht dat door de ingang van de leeszaal naar beneden valt. De trap wordt afgesloten met een monumentale hal met 32 kolommen van zwart marmer. De leeszaal ligt dwars op deze monumentale trap. Ze is ontworpen als een functioneel gearrangeerde ruimte die studie en concentratie aanmoedigt.

Nationale en Universiteitsbibliotheek in Ljubljana door Jože Plečnik

Zoektocht

Tot slot denk ik aan het Traphuis dat Haiko Meijer van Onix zelf bouwt in de Groningse wijk Europakwartier. In dit project komen twee fascinaties van Onix samen: een zoektocht naar alternatieve organisaties van arbeid en een zoektocht naar lokale specificiteit. In dit traphuis is het element van de trap uitgebouwd tot het huis zelf. Het is een strategie die Onix vaker hanteert, getuige het Erkerhuis in Offingawier, het eerdere Traphuis in Almelo of de spouwwoningen in Groningen.

Erkerhuis in Offingawier door Onix

Bordes als verblijfsruimte

De trap is in dit huis ingezet als het element dat verschillende activiteiten van het wonen of leeftijden met elkaar verbindt en integreert. Of dat slaagt of niet, hangt af van de manier waarop de trap is gemaakt. Als je de trap goed beloopbaar maakt, heb je een gezonder huis, is de vaste overtuiging van Meijer. Het bordes is geen verkeersruimte meer maar wordt een verblijfsruimte. Het maakt het traphuis tot een woning die meer is dan een gelijkvloers appartement maar minder is dan een etagehuis. De trap is gelijktijdig aan- en afwezig.

Traphuis in Groningen door Onix

Gebruik van de woning

In het Traphuis wordt op verschillende niveaus gewoond, aan elkaar geschakeld door de trap. Doordat de hoogteverschillen tussen de vloerniveaus gering zijn, hoeven ze niet met trapleuningen en balustraden te worden afgezet en ontstaat een gevoel van continue ruimte. Het is een benadering waarin de aandacht in de eerste plaats uitgaat naar het gebruik van de woning en de vraag hoe je je als bewoner een huis kunt toe-eigenen.

Lees ook

ARC18: Meerhuis – Onix NL

Reageer op dit artikel