artikel

Luxe Purisme – James-Simon-Galerie in Berlijn door David Chipperfield Architects

Architectuur

Meer dan vijfentwintig jaar is gewerkt aan de James-Simon-Galerie op het Museumsinsel in Berlijn. Deze nieuwbouw naar ontwerp van David Chipperfield Architects fungeert als entree voor de verschillende musea die vanaf de negentiende eeuw op dit centrale eiland in de Spree zijn verrezen. De gevoelige locatie stelde hoge eisen aan de ontwerper. Het resultaat mag er zijn, maar overtuigt het over de gehele linie?

Tekst Huub Thomas Beeld Simon Menges

Het uitzicht vanaf het hoog gelegen entreebordes van de James-Simon-Galerie is overweldigend. Aan de linkerzijde, begeleid door de zijgevel van Schinkels Altes Museum, voert de blik langs de monumentale kastanjes van de Lustgarten tot de koepel van het Stadtschloss. Ook is de uitmonding van Unter den Linden, gemarkeerd door het Deutsches Historisches Museum, zichtbaar en de plek waar de in 1962 gesloopte Bauakademie, eveneens een ontwerp van Schinkel, mogelijk wordt herbouwd. Berlijnser kan het haast niet en het entreegebouw van Chipperfield voegt zich naadloos in dit stedelijk weefsel.

Monografie Musea

In binnen- en buitenland openen veel nieuwe musea. Aan de hand van vijf actuele projecten bespreken we de toekomst van deze typologie.

Ga naar alle monografieën >

Deze ruimtelijke context vindt zijn oorsprong in een tekening van de Pruisische koning Friedrich Wilhelm IV die in 1841 had bevolen dat het eiland in de Spree een ander karakter moest krijgen. Een begrijpelijk initiatief, want het gebied tegenover het monumentale Stadtschloss kende op dat moment bedrijfsmatige bebouwing, gerelateerd aan de rivier. Geheel in lijn met de verlichte tijdgeest wenste de koning hier ‘een heiligdom voor kunst en wetenschap’. Deze nieuwe Acropolis is in belangrijke mate door Karl Friedrich Schinkel en zijn opvolger Friedrich August Stüler gevormd. Als eerste is het Altes Museum aan de Lustgarten gebouwd, gevolgd door het Neues Museum, het Bodemuseum en het Pergamonmuseum.

 

Jemes-Simon Galerie Berlijn David Chipperfield

Schets voor de entree van de nieuwbouw met rechts het Neues Museum

Onderzoek naar de relatie tussen het bestaande Pergamonmuseum en de nieuwe westelijke gevel van de James-Simon-Galerie

Centrale entree voor Museumsinsel

Het entreegebouw maakt deel uit van een masterplan, bestaande uit de restauratie en vernieuwing van de bestaande musea, de realisatie van een ondergrondse ‘archeologische promenade’ en een nieuw centraal entreegebouw. Dat gebouw is bedoeld om de toenemende stroom bezoekers, circa achtduizend per dag, snel en efficiënt over het gebied te verdelen. Zo wil de centrale directie van de musea inspelen op het bezoek van toeristengroepen die voor de topstukken komen, zoals de Nefertiti in het Neues Museum en het beroemde altaarfries in het Pergamonmuseum. In combinatie met een uitgebreide museumwinkel ontstaat een efficiënt geheel waar individuele bezoekers ook baat bij hebben. Zij hebben nu immers de keuze tussen deze nieuwe entree of, net zoals in het verleden, de entree van elk individueel museum.

James-Simon-Galerie, Berlijn door David Chipperfield Architects Berlijn

Colonnades aan de straat sluiten aan bij de architectuur van het Neues Museum

Toen Gehry in 1993 de eerste prijs won voor de vernieuwing van het Neues Museum, een gebouw dat sinds 1945 als ruïne herinnerde aan de verschrikkingen van de oorlog, behaalde Chipperfield de tweede plaats. Zijn ontwerp week af van de andere inzendingen door de radicale keuze om het klassieke gebouw van Stüler niet te belasten met de taak die de opdrachtgevers het gebouw hadden toebedacht, namelijk te fungeren als centrale entree voor alle musea op het eiland. Chipperfield was als enige van alle inzenders van mening dat deze eis onverenigbaar was met het karakter van Stülers ontwerp en toonde zich voorstander van een nieuw centraal entreegebouw op het perceel naast het Neue Museum, op de hoek van de Bodestrasse en het Spreekanaal.

James-Simon-Galerie, Berlijn door David Chipperfield Architects Berlijn

Aan de Kupfergraben zoekt het gebouw aansluiting bij het Pergamonmuseum

Dit idee werd omarmd en drie architecten werd gevraagd in competitie een ontwerp aan te leveren: Gehry, Chipperfield en Grassi. De uitslag leidde tot enorme controversen met jarenlange vertraging tot gevolg. De stedelijke autoriteiten gaven de voorkeur aan Grassi en de museumorganisatie had zijn zinnen op Gehry gezet. Uiteindelijk kreeg Chipperfield de opdracht. Echter niet nadat hij gedwongen werd zijn eerste ontwerp te laten vallen. Het onlangs geopende gebouw is Chipperfields derde voorstel.

James-Simon-Galerie, Berlijn door David Chipperfield Architects Berlijn

De massieve onderbouw en het kolomraster refereren aan de ritmiek van het buurpand Beeld Ute Zscharnt

James-Simon-Galerie, Berlijn door David Chipperfield Architects Berlijn

Vanaf het museumcafé hebben bezoekers toegang tot het terras aan het Spreekanaal Beeld Luna Zscharnt

Promenade architecturale

Het hoog gelegen entreebordes en de indrukwekkende trappartij zijn een direct gevolg van de behoefte een ruime doorsteek te creëren naar de hoofdverdieping van het Pergamonmuseum, met circa een miljoen bezoekers per jaar het drukst bezochte museum. Vanuit de nieuwe entreehal bereiken de bezoekers nu moeiteloos de Processiestraat van Babylon, die uitkomt bij het Pergamonaltaar. Althans, als zij de verleiding kunnen weerstaan om eerst het museumcafé en het uitnodigende terras aan het Spreekanaal te bezoeken.

De nieuwbouw telt in totaal vier bouwlagen. Onder de entreeverdieping die als de brug van een schip fungeert, ligt een bouwlaag die ruimte biedt aan de museumwinkel, garderobe en sanitair. In beide ondergelegen, van daglicht vrijwel verstoken bouwlagen, zijn onder meer een auditorium met 230 zitplaatsen en een langgerekte ruimte voor wisseltentoonstellingen ondergebracht. De onderste bouwlaag ontsluit tevens de ‘archeologische promenade’, een ondergrondse route die de vier bestaande musea aaneenrijgt. De uitnodigende, comfortabele trappen en vides maken de weg naar beneden tot een onversneden route architecturale.

James-Simon-Galerie, Berlijn door David Chipperfield Architects Berlijn

Uitnodigende trappen leiden naar de lagere verdiepingen met het auditorium en de zalen voor tijdelijke exposities

De materiaaltoepassing van Chipperfield laat zich omschrijven als een contradictio in terminis en getuigt van een luxe puritanisme. Hoewel de vormen eenvoudig zijn en het materiaal zichzelf is, zijn de bewerking en uitvoering van een extreem hoog niveau. De muren en kolommen, of ze nu in het werk gestort zijn of geprefabriceerd, kennen een zeldzame mate van perfectie, wat plaatselijk is versterkt door de toepassing van marmerkorrels als toeslagstof. De vloeren zijn uitgevoerd in Crailsheimer kalksteen, het timmerwerk in donker notenhout en de trapleuningen in brons. De toepassing van dun albast geeft het interieur een haast gewijde sfeer. Dit alles maakt het gebouw tot een ware uterotoop, een ruimte waarbinnen volgens de Duitse filosoof Peter Sloterdijk een groep mensen zich uitverkoren waant. In dit geval uitverkoren om kennis te nemen van de meest bijzondere, kunstzinnige scheppingen van de mensheid.

Uiteraard dringt zich een vergelijking op met de eveneens door Chipperfield ontworpen restauratie en vernieuwing van het naastgelegen Neues Museum, dat precies tien jaar geleden is opgeleverd. Een vergelijking die mank gaat vanwege het verschil in inhoud van de opdracht, maar toch ook overeenkomsten laat zien met het nieuwe entreegebouw. De radicale scheiding tussen restauratie en nieuwe interventies, zo kenmerkend voor Chipperfields benadering van dat zwaar gehavende museumgebouw, speelt in de James-Simon-Galerie geen rol. Wel herkenbaar is de uiterste precisie in de uitvoering en de neiging tot onthouding op het vlak van detaillering. Adolf Loos zou wat dat betreft tevreden kunnen zijn.

James-Simon-Galerie, Berlijn door David Chipperfield Architects Berlijn

Het entreebordes biedt uitzicht op het Altes Museum met daarachter de koepel van de Berliner Dom

Compositie en verhoudingen

Het gebouw is zowel in materieel als intellectueel opzicht geslaagd. Problematisch is de verhouding tussen het kolomraster en de massieve onderbouw. Vanuit het zuidwesten gezien en met het silhouet van de Eiserne Brücke op de voorgrond lijkt de compositie in balans. Dit verandert echter wanneer je het gebouw vanaf de Kupfergraben in zijn volle lengte beschouwt. Dan valt op dat de verhouding tussen onderbouw en colonnade niet overtuigt. Het entreegebouw is te licht voor zijn voetstuk dat, hoewel het aansluiting zoekt bij het Pergamonmuseum, niet de ritmiek bezit van zijn buurpand. Verder komt de oppervlaktestructuur van de sokkel, die in de ontwerptekeningen zo markant aanwezig is, nauwelijks tot uitdrukking. Zonder die gesuggereerde stapeling van onregelmatige blokken blijft de sokkel vlak en afwerend.

James-Simon-Galerie, Berlijn door David Chipperfield Architects Berlijn

De indrukwekkende trappartij leidt langs het Neues Museum naar de entree op de tweede verdieping

Hoe dan ook is Berlijn een indrukwekkend gebouw rijker. Afgezien van zijn doel – het bieden van een functionele centrale toegang tot vier belangrijke Berlijnse musea –  heeft de James-Simon-Galerie een andere kwestie opgelost. Het Pergamonmuseum, een ontwerp van Alfred Messel uit 1907, onderhoudt een moeizame formele relatie met de andere gebouwen op het Museumsinsel. Met zijn voorhof gericht op de Kupfergraben, keert het zich af van de rest van het eiland, wat nog eens wordt onderstreept door de vrijwel gesloten zijgevels. Dit alles ligt nu achter het nieuwe, stralende gebouw van Chipperfield en dat is een forse verbetering.

James-Simon-Galerie, Berlijn door David Chipperfield Architects Berlijn

Centrale entree voor het Museuminsel

Projectgegevens

Opdrachtgever Stiftung Preußischer Kulturbesitz, Berlijn
Vertegenwoordiger opdrachtgever Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung, Bonn
Projectleider opdrachtgever Miriam Plünnecke
Gebruiker Staatliche Museen zu Berlin, Berlijn
Ontwerp David Chipperfield Architects, Berlijn
Partners David Chipperfield, Martin Reichert, Alexander Schwarz
Projectarchitect Urs Vogt
Medewerkers Mathias Adler, Alexander Bellmann, Thomas Benk, Martin Benner, Alexander Corvinus, Maryla Duleba, Matthias Fiegl, Anke Fritzsch, Dirk Gschwind, Anne Hengst, Paul Hillerkus, Isabel Karig, Linda von Karstedt, Ludwig Kauffmann, Mikhail Kornev, Astrid Kühn, Thomas Kupke, Sebastian von Oppen, Torsten Richter, Elke Saleina, Thomas Schöpf, Eberhard Veit, Anja Wiedemann
Rendering Dalia Liksaite, Jonas Marx, Antonia Schlegel, Ute Zscharnt
Uitvoerder Wenzel + Wenzel Freie Architekten, Berlijn
Projectleider uitvoering Christoph-Phillip Krinn
Projectmanagement Ernst & Young Real Estate GmbH, Berlijn en Kemmermann Projektmanagement im Bauwesen GmbH & Co. KG, Berlijn
Adviseur constructie IGB Ingenieurgruppe Bauen, Berlijn
Adviseur installaties INNIUS DÖ GmbH, Berlijn en Inros Lackner AG, Rostock
Adviseur bouwfysica Müller-BBM GmbH, Berlijn
Adviseur brandveiligheid Arge Brandschutz NEG, Berlijn
Adviseur bouwkosten Christine Kappei, Stuttgart
Adviseur licht matí AG, Adliswil
Lichtinstallateur buitenverlichting Conceptlicht GmbH, Traunreut
Tentoonstellingsinrichting vaste opstelling Duncan McCauley GmbH und Co. KG, Berlijn
Bewegwijzering Polyform – Götzelmann Middel GbR, Berlijn
Landschapsarchitect Levin Monsigny Landschaftsarchitekten, Berlijn
Bruto vloeroppervlakte 10.900 m2
Datum voorlopig ontwerp 1999
Datum definitief ontwerp 2007
Aanvang bouw fundering 2009
Aanvang ruwbouw 2014
Oplevering 2018
Opening 2019

 

de Architect september 2019

Dit artikel is verschenen in het septembernummer van de Architect 2019

 

Meer informatie over een abonnement>
Meer informatie over losse verkoop>

 

 

Lees ook:

 

Reageer op dit artikel