artikel

Het platteland als onbeschreven blad? Toekomstvisie op polder Nijbroek door Open Kaart

Architectuur

Het platteland als onbeschreven blad? Toekomstvisie op polder Nijbroek door Open Kaart
Structuur van de polder Nijbroek; meanderende weteringen, rechte sloten, bomenrijen en opgaande beplanting op kavelgrenzen. Centraal de Middendijk en het dorp Nijbroek

Voor planners stond een polder lange tijd synoniem met een heerlijke leegte waarop je ruimtelijke ambities kon projecteren. Naast de potentie voor stadsuitbreiding vertegenwoordigt het platteland waarde voor recreatie, mobiliteit en voedselproductie. Recent zijn hieraan de energietransitie, de verduurzaming van de landbouw en de wateropgave toegevoegd. Wat betekenen deze vragen voor bestaande plattelandsgebieden? In een toekomstvisie voor de polder Nijbroek wordt verkend welke intrinsieke kwaliteiten het gebied bezit, welke opgaven spelen en welke mogelijkheden deze bieden voor de toekomst.

Tekst Hanneke Stenfert, Pieter Graaff

Decennia van verstedelijking maken dat vandaag de dag generaties Nederlanders opgroeien die het platteland niet goed meer kennen. Zij weten niet altijd meer hoe het buitengebied in elkaar steekt of waar bijvoorbeeld ons voedsel vandaan komt. Deze onbekendheid voedt de behoefte aan herkenbaarheid en overzicht, gevat in een groeiende hunkering naar een geromantiseerd platteland, lokaal en kleinschalig.

Polder Nijbroek de Architect maar 2019

De structuur van het veertiende-eeuwse polderlandschap is nog steeds zichtbaar

Tegelijkertijd wordt naar het platteland gekeken als een domein waar urgente zaken als verduurzaming van de voedselproductie, de wateropgave en de energietransitie gaan plaatsvinden. Deze thema’s vragen om innovatie en bovenal veel ruimte; iets wat het stedelijk gebied niet kan bieden. “Er is geen moment in de geschiedenis geweest waarop we zoveel willen van het platteland”, stelde Louise Fresco, voorzitter van de Universiteit van Wageningen, in haar lezing op de slotbijeenkomst van de prijsvraag Brood en Spelen.

Polder Nijbroek magazine de Architect maart 2019

Polder Nijbroek ligt tussen Apeldoorn en Deventer

Kansen voor emancipatie?

Rijksbouwmeester Floris Alkemade beschrijft in zijn essay ‘De emancipatie van de periferie’ de kansen die de eerder genoemde opgaven het platteland bieden. De prijsvraag Brood en Spelen, waarvan de resultaten op 6 februari zijn gepresenteerd, beoogt hierop een voorschot te nemen door een beroep te doen op boeren en andere grondeigenaren en samen met ontwerpers nieuwe perspectieven op het platteland te ontwikkelen. De leegte en een gebrek aan waardering voor de periferie kunnen een stimulerende vorm van vrijheid leveren om te moderniseren. Zij bieden dé kans om te emanciperen.

Polder Nijbroek de Architect maart 2019

Fietstocht met bewoners en experts op 6 juli 2018. Gepensioneerd loonwerker Tonnie Pannekoek werkt sinds zijn dertiende in het gebied en heeft elke vierkante meter grond wel eens aangeraakt

Maar is de periferie wel veronachtzaamd en leeg? De laatste keer dat we een polder drooglegden, is alweer vijftig jaar geleden en grote delen van het buitengebied kennen een historie die minstens zo ver teruggaat als die van veel steden. In vergelijking met de verstedelijkte gebieden lijkt het platteland leeg, maar het is zeker geen onbeschreven blad. Waar op nationale schaal ruimte of leegte lijkt te zijn, is deze op lokale schaal gevuld met betekenissen.

Polder Nijbroek - magazine de Architect maart 2019

Toekomstbeeld met nieuwe woonvormen en erven

Polder Nijbroek: landschap en gemeenschap verweven

Dit blijkt bijvoorbeeld in de polder Nijbroek, een gebied tussen de IJssel en de Veluwe, waar ontwerpbureau Open Kaart afgelopen jaar met inwoners werkte aan een toekomstbeeld voor hun woon- en werkomgeving. Nijbroek betekent letterlijk ‘nieuw drassig land’. De drassige gronden van Nijbroek zijn in de vroege veertiende eeuw ontgonnen om op de vruchtbare rivierklei te kunnen boeren. Tot op de dag van vandaag is de grond in bewerking en gebruik door voornamelijk grondgebonden agrariërs.

De ruimtelijke structuur met kenmerkende kavelafmetingen, dijken en watergangen is eeuwenlang vrijwel onveranderd gebleven. Dit geldt feitelijk ook voor de sociale structuren. Bijzonder is dat de polder niet alleen zijn eigen waterstaat kende, maar ook qua bestuur, rechtspraak en kerk zelfstandig was. Deze mentaliteit is tot op de dag van vandaag voelbaar. Zelfredzaamheid en de participatieve samenleving zijn hier vanzelfsprekend, omdat men gewend is het met elkaar te rooien. Het door de mens gemaakte stuk land wordt hiermee nog steeds door zijn inwoners ‘gemaakt’. Het DNA van het landschap is verweven met dat van de gemeenschap.

Polder Nijbroek de Architect maart 2019

Drukbezochte startbijeenkomst op 20 juni 2018 in het dorpshuis. Aan de hand van dromen en nachtmerries zijn de belangrijkste thema’s vastgesteld

Concrete plekken, tastbare dilemma’s

Gebieden als polder Nijbroek zijn de plekken waar de opgaven voor het platteland concreet vorm moeten krijgen. Deze gebieden kennen een levendige eigen identiteit, in gelijke mate gevormd door hun verleden als door huidige ondernemers en bewoners. De overzichtelijke schaal van het gebied maakt de dilemma’s van deze opgaven tastbaar en zelfs persoonlijk. Ze vertegenwoordigen concurrerende ruimteclaims, met verschillende doelen. Willen we vruchtbare grond ter beschikking stellen aan het opwekken van zonne-energie? Kunnen we in de voedselbehoefte voorzien zonder dat dit ten koste gaat van de biodiversiteit? Kunnen ruimtelijke kwaliteit en recreatieve waarde van het eeuwenoude cultuurlandschap samen blijven gaan met agrarisch ondernemerschap? En zo ja, op welke wijze?

Polder Nijbroek magazine de Architect maart 2019

Toekomstbeeld met het van de sloop gered dorpshuis ‘De Arend’ als blijvend icoon van de zelforganisatie van Nijbroek

Willen we stappen zetten in het licht van deze dilemma’s, dan redden we het niet met een impliciet geromantiseerd beeld van het platteland. De vragen kunnen alleen zinvol geadresseerd worden als de verschillende waarden die ze vertegenwoordigen, zoals cultuurhistorie, biodiversiteit, leefbaarheid en duurzaamheid, expliciet gemaakt worden om ze vervolgens in samenhang af te kunnen wegen. Optimale oplossingen hiervoor kunnen pas goed vorm krijgen als ze aansluiting weten te vinden bij lokale vraagstukken, mogelijkheden en initiatieven. De lokale gemeenschap moet immers voor een groot deel handen en voeten geven aan de daadwerkelijke invulling van de toekomst van het platteland. Plannen zonder draagvlak zijn betekenisloos in een gebied als Nijbroek, waar particulieren – bewoners, ondernemers en andere lokale partijen – grond en vastgoed in eigendom hebben en beheren.

Toekomstbeeld voor polder Nijbroek

Om de kennis van lokale partijen en experts van buiten het gebied samen te brengen is ontwerpbureau Open Kaart gevraagd mét inwoners een toekomstbeeld voor de polder Nijbroek te ontwikkelen. Betrokkenen dachten vanaf het begin mee, deelden wat van waarde voor hen is, hielpen mee in de zoektocht naar kwaliteiten van het gebied en zetten relevante thema’s op de kaart. Op het scherpst van de snede, waar belangen soms ook botsen, zochten we samen naar een ambitieuze én gedragen visie waaraan een concrete uitvoeringsagenda is gekoppeld. De visie berust op vier pijlers:

Grondgebonden werken

De eerste pijler van deze visie zet in op het continueren van een levendige relatie tussen landschap en gebruik. Door de eeuwen heen is het oude ontginningslandschap van nut gebleven. Dit is ook een sleutel tot het behoud en het beheer van landschappelijke kwaliteit in de toekomst.

Verbondenheid met het landschap biedt een basis voor de versterking van kwaliteiten, zowel ruimtelijk als recreatief en economisch. Deze keuze voor een ‘grondgebonden’ aanpak betekent dat niet alle agrarische bedrijvigheid passend is en ook grote zonnevelden niet wenselijk zijn. Inwoners kiezen voor het gezamenlijk benutten van de daken van schuren om duurzame energie op te wekken.

Polder Nijbroek de Architect maart 2019

Toekomstbeeld met herstelde ecologische structuren, agrarisch ondernemerschap en duurzame energie

Een rijk landschap

Tegelijkertijd mag het landschappelijke DNA van de polder sterker zichtbaar worden. Kwaliteiten van het gebied blijven zo ook in de toekomst herkenbaar en beleefbaar voor zowel de Nijbroekers als de bezoekers van de polder.

Het versterken van de kenmerkende elementen van het landschap, door bijvoorbeeld dijken en kavelgrenzen zichtbaar te maken met bomen en struiken, biedt tegelijkertijd kansen voor het verrijken van de biodiversiteit van het gebied. Inwoners en lokale overheden zetten zich in voor de kenmerkende variatie aan bomen en hagen, in samenwerking met grondeigenaren in het gebied.

Veerkrachtige gemeenschap

Naast landschappelijke kwaliteiten, kent de polder een sterke gemeenschapszin. Dat maakt dat in Nijbroek meer mogelijk is dan het inwoneraantal en het voorzieningenniveau doen vermoeden. Wel is het woningaanbod weinig divers, waardoor niet iedereen die in Nijbroek wil wonen er een plek kan vinden.

Leegkomend bestaand vastgoed leent zich voor experimenten met kleinschalige, alternatieve woonvormen die nu nog niet in Nijbroek aanwezig zijn. Het verkennen van mogelijkheden hiervoor wordt opgepakt, om zo te bouwen aan een veerkrachtige gemeenschap, de derde pijler.

Eigen regie

Nijbroekers waren ‘vrije lieden’ en zo voelen ze zich nog steeds. Waar mogelijk dienen ontwikkelingen daarom voor en door Nijbroekers bestuurd te worden. Zeggenschap over de eigen polder wordt als onmisbare conditie ervaren. Een belangrijke voorwaarde hiervoor is het waarborgen van organisatorische continuïteit; er kan niet té veel druk op het kleine aantal inwoners komen te liggen.

Nijbroekers voelen voor het oprichten van een gebiedscoöperatie, met als eerste stap het oprichten van een energiecoöperatie en een landschapsfonds waarin beheer van het landschap is gedeeld. Deze gebiedscoöperatie kan, met de vier pijlers van de visie als basis, ook in vervolgprojecten, -acties en -initiatieven een integraal perspectief behouden en zo de verschillende waarden optimaal op elkaar blijven afstemmen.

Ontwerpkracht voor gedeeld eigenaarschap

Het project Polder Nijbroek heeft geresulteerd in een visie waarin waarden voor de lange termijn zijn vastgelegd, maar ook concrete acties zijn afgesproken. Een blik op de toekomst waarmee men vandaag aan de slag kan. Ontwerpkracht is essentieel om zowel de gewenste, verre toekomst te kunnen verbeelden als mogelijkheden voor de nabije toekomst concreet te maken.

Ontwerpers zijn gewend bestaande structuren en kwaliteiten inzichtelijk te maken en uit een veelkleurige inbreng een rode draad te formuleren. Deze rode draad hoeft in dergelijke projecten niet per se een ruimtelijk ontwerp te zijn. Een gedeeld verhaal, met expliciete waarden en kwaliteiten, is nodig als kader om de ontwikkelingen verder vorm te geven en te toetsen. Dit gedeeld eigenaarschap is essentieel voor het laten slagen van de geformuleerde ambities.

Waardevol platteland

De grote opgaven waarvoor het platteland staat, kunnen niet worden beantwoord zonder de lokale dynamiek en eigenheid van deze plekken te doorgronden. Als het platteland al moet emanciperen, dan gaat dit vooral over het verwoorden van eigen kracht, het staan voor kwaliteiten en het voortbouwen op erfgoed en identiteit, om deze actief te kunnen inzetten voor een toekomstbestendige leefomgeving.

Polder Nijbroek laat zien dat onder de juiste condities een grote bereidwilligheid kan ontstaan om met deze opgaven aan de slag te gaan. Deze inbreng maakt het mogelijk om de grote abstracte opgaven concreet en creatief te verknopen met het lokale DNA van landschap en gemeenschap en zo de kwaliteit van het platteland als woon- en werkgebied te behouden en te versterken. We kunnen het ons eenvoudigweg niet (meer) permitteren om plannen op een ogenschijnlijk lege ruimte te projecteren.

Meer informatie over het project is te vinden op www.poldernijbroek.nl of www.deopenkaart.nl.

Toekomstbeeld Polder Nijbroek in Voorst

Opdrachtgever gemeente Voorst en Plaatselijk Belang Nijbroek met medewerking van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed
Ontwerp Open Kaart, Rotterdam
Projectarchitect Hanneke Stenfert
Medewerker Jurrian Arnold
Adviseurs Marinke Steenhuis, Steenhuis Meurs, Rotterdam; Catherine Visser, DaF-architecten, Rotterdam; Paul de Graaf, Paul de Graaf Ontwerp & onderzoek, Rotterdam; Jan-Willem van der Schans, Wageningen University & Research, Wageningen
Projectleider Hanneke Stenfert
Aanvang juni 2018
Oplevering januari 2019

Dit artikel is verschenen in d0e Architect van maart 2019

Reageer op dit artikel