artikel

Architectuur Biënnale Venetië – Freespace en andere vragen

Architectuur

Door Harm Tilman – De Biënnale van dit jaar heeft als thema ‘Freespace’ en is een oase van rust vergeleken met de vorige activistische tentoonstelling van Aravena die architecten opriep de strijd aan te gaan. Maar wat wil ‘Freespace’ ons vertellen?

De Biënnale van Shelley McNamara en Yvonne Farrell kent een sterke preoccupatie met plek en fysiekheid : twee zaken die hun architectuur voeden. Alle architectuur is zeer empatisch, niet te missen, sterk aanwezig. Het was dan ook niet zo gek dat ‘grand old man’ en professor Cees Dam opgewonden door Venetië liep. Dat het weer over architectuur ging, was hem ook opgevallen.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

Naar de frontlinie

De verschillen met de vorige Biënnale kunnen niet groter zijn. Toen werden architecten door de Chileense architect Alejandro Aravena naar de frontlinie gedirigeerd. Nu niets van dit alles. De curatoren zijn geen beroemdheden, behoren niet tot de cirkel van sterarchitecten en hebben zich ook niet onderscheiden door opvallende theorievorming. Het zijn gewoon architecten, heel goede zelfs.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

Je goed voelen

Farrell en McNamara lijken als curatoren vooral te zijn gemotiveerd door de vraag wat een ruimte nodig heeft opdat mensen zich er goed voelen. De meeste projecten die in Arsenalen en Giardini worden gepresenteerd geven een antwoord op deze vraag. Maar dat geldt in zekere zin ook voor de tentoonstelling zelf. Op veel plekken zijn voorheen gesloten tentoonstellingruimtes geopend, bijvoorbeeld door een raam met uitzicht op een kanaal of het park.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

Architectonische meerwaarde

Hun thema is ‘Freespace’, dit zal niet verbazen gezien hun professionele achtergrond. Deze interpreteren ze niet op functionalistische wijze als leisure gebied of tussenruimte. Het gaat ze om architectonische meerwaarde, om dat wat architectuur behalve een dak boven je hoofd, mensen bieden kan. Ze zetten plekken in de schijnwerper, die door licht, geluid en ruimte, maar ook door materialen, proporties en de relatie tussen binnen en buiten weldadig aandoen. Farrell en McNamara dichten architectuur het vermogen toe om de onuitgesproken wensen van vreemden te adresseren.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

Nijpende problemen

De vraag is of je een Biënnale louter op dergelijke zuiver architectonische vragen mag richten. Daar valt het nodige tegen in te brengen: de dominantie van het vastgoed, de woningcrisis, het vluchtelingen vraagstuk, het klimaatprobleem, de overgang naar een circulaire economie. Maar evengoed kun je het omgekeerde beweren en je afvragen welke architectonische vragen gelet op deze nijpende problemen zich laten stellen.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

Gecshiedenis

Dat blijkt te werken, in de eerste plaats omdat de curatoren de geschiedenis bij hun tentoonstelling hebben betrokken. Zo vroegen ze tien jonge architecten om tien historische voorbeelden opnieuw te interpreteren. Ook wordt in de hoofdtentoonstelling her en der klassieke architectuur gepresenteerd, o.a. van Karl Friedrich Schinkel, Sigurd Lewerentz en Auguste Perret.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

School in India

Tegelijkertijd worden veel interessante maar ook relevante projecten getoond. Het openingsproject van Freespace is wat dit betreft veelbetekenend. Het is vast niet toevallig dat je direct na het betreden van de Arsenale de school in India van Case Design kunt bekijken. Dit bureau van de jonge Nederlandse architect Anne Geenen en haar Indiase partner bestaat uit een serie eenvoudige gebouwen die losjes zijn geplaatst rond een informeel stelsel van wandelpaden, hoven, tuinen en terrassen. Met enige overdrijving zou je het onzichtbare architectuur kunnen noemen maar dan wel ‘retegoed’. Minstens zo interessant als de ruimtes in dit project is het ontwerp voor de verschillende stromen [lucht, ventilatie, koeling, enz] die door de gebouwen heen gaan.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

Klimaatprobleem

Maar er is meer. Zo wordt bijvoorbeeld getoond welke architectonische antwoorden mogelijk zijn op het klimaatprobleem. BIG U van Bjarke Ingels is een voorstel om Manhattan te beschermen tegen orkanen en stormvloeden en de gevolgen van de klimaatverandering.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

Woningbouw

Ook zijn de nodige interessante woningbouwprojecten te zien. Michael Maltzahn vult een van de ruimtes in het Italiaanse paviljoen met zijn modulaire woongebouw voor 102 voormalige daklozen in Los Angeles. In het oog springt de enorme collectieve ruimte waarmee de  bovenliggende appartementen worden ontsloten. Het is alsof de curatoren willen zeggen dat je van woningbouw meer mag verwachten en verlangen dan je in de praktijk gewoonlijk doet. Over woningbouw en de rol van architecten in dit proces is dringend discussie nodig van de zijde van architecten.

Architectuur Biënnale Venetië, beeld Harm Tilman

Leeg paviljoen

Dat is te beschouwen als de grote verdienste van deze Biënnale. Dat zie je ook terug in de landenpaviljoens. Daar worden niet alleen de ramen opengezet, maar ook nieuwe visies op de grootste opgave van de toekomst getoond. Zo laten Britten hun paviljoen leeg en hebben ze met behulp van steigerbouw een houten dakterras gecreëerd waarop thee wordt geschonken. Japan en Oostenrijk ontplooien in hun paviljoens [waarover later meer]vergelijkbare strategieën.

British Council, beeld Helene Binet

Bestaande gebouwen

Het gaat steeds weer om architectonische interventies waarmee bestaande gebouwen in een ander licht komen te staan en een ander gebruik mogelijk wordt. Dat is interessant aangezien een groot deel van de huidige opgave de transformatie van de bestaande voorraad betreft. Zo wordt op heel praktische wijze getoond dat vanuit de architectuur relevante bijdragen over nijpende vraagstukken mogelijk en wenselijk zijn.

Lees verder

Reageer op dit artikel