Vastgelopen land verlangt hoopgevend perspectief

Door Harm Tilman - De uitvoeringspraktijk die in Nederland afgelopen decennia is opgebouwd, loopt steeds vaker vast. Met pragmatiek en improvisatie alleen lijken we daar niet meer uit te komen. In het veld wordt verlangend gesproken over een hoopgevend perspectief dat ons verder brengt.
Beeld de Volkskrant

De Franse architect Le Corbusier vond dat mensen een beter leven hebben in een moderne, geordende stad met autowegen op palen gelegen in een pittoresk landschap. Hij zag zijn ‘stralende stad’ uit 1934 nadrukkelijk als een alternatief voor de negentiende-eeuwse steden met hun smalle straten, donkere en onhygiënische huizen en onbewoonbare woningen.

Plan Ville Radieuse Le Corbusier

Grote verhalen

Grote verhalen werden deze plannen smalend genoemd. Eind vorige eeuw proclameerden postmodernisten al dat de tijd van grote verhalen voorbij was. Daarmee brak een tijdperk aan dat begon met micro-vertellingen en dat is geëvolueerd tot het fake nieuws dat nu de media beheerst. Een veel groter probleem van de grote verhalen was wellicht dat voor de manier waarop je ze ten uitvoer kon brengen, weinig aandacht was.

Kloof plan uitvoering

Een goed voor beeld is het het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam (AUP ) uit 1934. Dit voorspelde dat Amsterdam in 2000 een stad van 1 miljoen inwoners zou zijn. Over de uitvoering van het hiermee gemoeide bouwprogramma maakten de ontwerpers zich totaal geen zorgen. Gezien de continuïteit van het toenmalige, vooroorlogse bouwbedrijf was daar wellicht ook geen reden voor. Pas in de jaren zestig ontstonden barsten in dit beeld en maakte de beruchte kloof tussen plan en uitvoering voor de eerste maal zijn opwachting.

Algemeen Uitbreidingsplan Amsterdam (AUP) uit 1934

Pragmatisme overheerst

Nu lijkt het precies andersom te zijn: veel uitvoering maar nauwelijks nog ideeën. Het pragmatisme overheerst en heeft de plaats ingenomen van het grote verhaal. De hiermee verbonden improvisatiekracht heeft ons ver gebracht. Maar intussen begint het gevoel door te dringen dat we ons zelf uitputten in de uitvoering en dat over honderd jaar de planeet geheel naar de knoppen zal zijn, als we zo doorgaan.

In Limits to Growth (Club van Rome, 1973) stellen Dennis Meadows en anderen, dat de hoeveelheid grondstoffen en de draagkracht van het natuurlijk milieu beperkt zijn. De menselijke populatie kan niet onbeperkt groeien, maar zal ergens in de 21e eeuw een maximum bereiken.

Toekomst als kolonie

Niet voor niets roepen jongeren de huidige generaties ter verantwoordingen met de vraag wat de impact van onze handelingen voor de komende decennia en eeuwen zal zijn. Het moment komt angstaanjagend naderbij dat je de toekomst niet langer kunt zien als een soort kolonie die je kunt uitbuiten. Vooral de jeugd verzet zich tegen het idee dat je in deze kolonie de ecologische achteruitgang, technologische risico en afval kunt dumpen.

Sociaal, productief en vrolijk leven

Ook stedenbouwkundige zijn dit inzicht toegedaan. Zo stelde de gerenommeerde stedenbouwkundige Vittorio Magnago Lampugnani onlangs, dat “alle stedebouwkundigen zich moeten afvragen: ‘Wat zullen onze kinderen en kleinkinderen zeggen over wat we nu bouwen?’ En zij moeten vol vertrouwen kunnen antwoorden dat onze kinderen en kleinkinderen een sociaal, productief en vrolijk leven zullen leiden in onze steden.”

Koeien op dieet

Nederland is op veel terreinen aan het vastlopen. Een voorbeeld: Zo moeten van landbouw minister Carola Schouten de koeien op dieet, om de woningbouwproductie vlot te trekken. Het gewijzigde koeiendieet zou de stikstofruimte scheppen om vergunningen af te kunnen geven voor de aanleg van wegen en de bouw van huizen. De eerder afgekondigde verlaging van de maximum snelheid heeft weliswaar een beetje geholpen, maar blijkbaar niet voldoende.

Protesterende boeren tegen het voer-besluit van landbouwminister Carola Schouten, AD 3 juli 2020

Grote verschillen

Het boek Een klein land met verre uithoeken schildert vergelijkbare taferelen. Auteur Floor Milikowski laat zien dat tussen steden en regio’s grote verschillen bestaan. Nederland bloeit economisch in de Randstad en in Brabantse Zandstad, terwijl daarbuiten krimpgebieden en -steden, zoals Geleen en Emmen, een kwijnend bestaan leiden. Schiphol is volgens Milikowski het symbool bij uitstek van deze onevenwichtige ontwikkeling. Ook hier kunnen alleen maatregelen op papier helpen de grenzen aan de groei verder op te rekken.

Amsterdam-Airport-Schiphol-Terminal_12_©Beauty-The-Bit
©Beauty-The-Bit

Verstoorde woningmarkt

Een laatste voorbeeld: De woningmarkt is zodanig verstoord, dat nieuwe betaalbare woningen bijna niet meer tot stand komen. Het woningtekort is inmiddels opgelopen tot een historische hoogte van 4,2 procent. Terwijl de woningbouwproductie inzakt en steeds minder bouwvergunningen worden afgegeven, gaat de vraag naar woningen door het dak. Volgens velen is dit mede een gevolg van een beleid gericht op het bevorderen van eigen woningbezit en marktwerking.

Kansen

Voor de woningmarkt zijn er wellicht kansen door de crisis, schreef Martijn Blom me. Hij wijst op de vele initiatieven die zijn genomen voor nieuwe vormen van wonen, bijvoorbeeld in woon-coöperaties, waar bewoners zelf een project starten en eigenaar en huurder tegelijk worden van een betaalbare woning. Ook de klassieke woningcorporaties zijn op zoek naar nieuwe rollen: in het betaalbaar houden van de woningen, het verduurzamen van vastgoed en het onderhouden van de woningvoorraad.

Tijd rijp voor initiatieven

Martijn Blom vermoedt dat nieuwe vormen van samenwerking wellicht ook zijn te vinden tussen de overheid en de markt in. Het publieke domein hoeft niet alleen de plek te zijn voor overheidsinstellingen. Blom wijst op Kleiburg met zijn bij uitstek betaalbare woningen, waar hij na de vorige crisis mede het initiatief toe nam. Volgens hem is de tijd rijp voor nieuwe initiatieven, maar ook voor nieuwe perspectieven.

Beeld: Marcel vd Burg
Beeld Marcel vd Burg

Hoopgevend perspectief

Een dergelijk gevoel verwoordt ook Daan Dekker, die in een blog schrijft weer te snakken “naar hoopgevende vergezichten, naar voorstellingen van een wereld waarin alles mooier en beter is, naar beelden die me optimistisch stemmen.” Dekker wijst onder andere op de aantrekkelijke vergezichten die de ontwerpers van de Bijlmermeer wisten te schetsen, niet alleen van een nieuw wijk maar ook van een nieuwe samenleving.

Behoefte aan ideeën

Er is volop reden de huidige impasse op bijvoorbeeld de woningmarkt te koppelen aan de vraag van de jonge generaties naar de impact van het huidige handelen op de komende decennia en eeuwen zal zijn. De toekomst is onzeker, wat de behoefte aan ideeën die houvast bieden en ons verder brengen, alleen maar versterkt. Door een rol hierin te nemen, kunnen architecten hun kennis en vaardigheden nog effectiever inzetten.

Lees verder