blog

Blog – Hoe smart kunnen we zijn? Wijzelf! Deel 10: Aanpakken!

Techniek

Door Philip Krabbendam – Willen we onze steden werkelijk ‘smart’ maken dan moeten we de benodigde ‘smart technology’ zelf in de hand kunnen houden. Daarvoor is het zaak de ‘automaat van de onzichtbare hand’ te transformeren in een coöperatieve economie. In veel buurten en wijken is hier al een begin mee gemaakt, maar om deze transformatie door te voeren, ook op hogere schaalniveaus, is politieke invloed nodig. Een probleem, nu overheden, om juist ruimte te maken voor de ‘onzichtbare hand’, al jaren geleden zijn ‘teruggetreden’.

Wacht even

Zou het werkelijk nodig zijn om eerst de ‘automaat van de onzichtbare hand’ om te vormen tot een coöperatieve economie? Kunnen we ‘smart technology’ niet in de hand houden zonder zo’n ingrijpende transformatie?

Waar het hier om gaat is dat consumenten invloed hebben op wat er geproduceerd wordt. Dat is het geval waar bewoners commons of een coöperatieve economie hebben gevestigd, in buurten en wijken.

Buurtwerkplaats Noorderhof Amsterdam

Maar wat betekent dat als op nationaal en mondiaal niveau nog steeds de economie van de ‘onzichtbare hand’ kan heersen? Geholpen door alom teruggetreden overheden. Daar kan deze gevaarlijke economie ongestoord initiatieven nemen en producten ontwikkelen die niet alleen bedoeld zijn om onze steden ‘smart’ te maken maar ook om de ‘onzichtbare hand’ te dienen. Laten we niet vergeten dat het concept van de ‘Smart City’ door multinational IBM is gelanceerd.

Handlangers

Willen we de toepassingen van ‘smart technology’ in eigen hand houden, dan zal de economie van de ‘onzichtbare hand’ ook op hogere niveaus moeten worden omgevormd tot een economie waarin consumenten en producenten samenwerken.

Maar de ‘automaat van de onzichtbare hand’ zit stevig in het zadel. Wat te verklaren valt uit de werking van deze automaat, die gebaseerd op de onderhandeling, waarvan de uitkomst samenhangt met de machtsposities van de onderhandelaars. Degenen met de meeste macht profiteren hier het meest, en daarom is het niet verwonderlijk dat juist zij voorstanders zijn van deze automaat. Zo zorgt de ‘automaat van de onzichtbare hand’ automatisch voor zijn eigen machtige voorstanders.

Voorstanders zijn niet zelden ook handlangers. Zo hebben internationale bedrijven en grote banken overal connecties in bestuurlijke organen en regeringen, die proberen de ‘onzichtbare hand’ zoveel mogelijk de kans te geven. Met als resultaat dat overheden en regeringen de afgelopen decennia overal zijn teruggetreden, terwijl overheidsdiensten zo veel mogelijk geprivatiseerd zijn.

Transformative Cities

Nu lijken de tegenkrachten, de commons en coöperaties in buurten en wijken, niet erg invloedrijk. Er is meer nodig en daarom is het verheugend dat er overheden zijn die terugkomen van hun terugtreden. In zogenaamde ‘Transformative Cities’. Dit begon op gang te komen na 2000 en zette door na 2009. Meestal werd de zeggenschap over voorzieningen teruggekregen door contracten met private ondernemingen niet te verlengen. Maar in een deel van de gevallen werd het contract met een private onderneming opengebroken omdat de problemen te acuut waren.

De aanzet hiertoe wordt vaak gegeven door actieve bewoners, die ervaren hoe de dienstverlening te kort schiet. Maar omdat de contracten met private dienstverleners werden afgesloten met gemeenten, kunnen alleen gemeentelijke politici deze activisten steunen. Politici, terug van teruggetreden.

Voorbeelden

Zo heeft de gemeente in Mouans-Sartoux (F), gezien de slechte kwaliteit van de schoolmaaltijden die werden geleverd door een private onderneming, landbouwgrond aangekocht waar nu groente wordt verbouwd ten behoeve van gezonde schoolmaaltijden. Ook leerzaam voor de schoolkinderen die er aan meewerken.

Schoolkinderen helpen mee met de oogst voor hun school maaltijden in Mouans-Sartoux (Fr)

Schoolkinderen helpen mee met de oogst voor hun school maaltijden in Mouans-Sartoux (Fr)

In de gemeente Oslo (N) kwamen er, eind 2016 begin 2017, duizenden klachten binnen over het slecht functioneren van de geprivatiseerde afvalophaaldienst. De arbeidsinspectie onderzocht de firma en kwam er achter dat de concurrerende prijs waarmee deze firma de opdracht verwierf mogelijk werd dankzij werkweken van 70 uur: werkdagen van 6 uur in de ochtend tot 10 uur in de avond. Waarop de gemeente besloot het ophalen en verwerken van afval weer in eigen hand te nemen.

Zo zijn er talloze voorbeelden, niet alleen in kleine maar ook in grote steden, zoals Barcelona, Parijs, Freiburg, Dortmund, Hamburg, Berlijn en Londen.

Deze beweging beperkt zich niet tot Europa: in Zuid Amerika en India is men op dezelfde weg. En op een groot aantal gebieden. Zoals educatie, energiebeheer, gezondheidszorg en sociale voorzieningen, waterbeheer, openbaar vervoer, parkeerbeheer, theater, cinema, musea, schoonmaken openbare gebouwen, zwembaden, parken en onderhoud spoorwegen.

Hoe architecten en stedenbouwers hieraan kunnen bijdragen

Een coöperatieve economie kan ondersteund door de lay-out van een stad als hier een boomstructuur in te herkennen is. Een structuur die bestaat uit een reeks van ruimtelijke en sociale schaalniveaus, waarbij elk niveau herkenbaar is in de context van een hoger niveau. Waar een huis(houden) herkenbaar is in de straat, een straat in de buurt, die weer herkenbaar is in de wijk, enz.

Elk huis(houden) herkenbaar in de context van de straat

Elk huis(houden) herkenbaar in de context van de straat

Hierdoor winnen deze ruimtelijke en sociale niveaus aan betekenis. Vragen als ‘waar ben ik’ en ‘wie ben ik’ kunnen in een dergelijke structuur beter beantwoord worden dan in wanneer men gesitueerd is in een anonieme buitenwereld waar men ‘verdwijnt’ omdat de schaal van context veel te groot is. Willen de ruimtelijke schaalniveaus ook als sociale context tot leven komen, dan zijn voorzieningen ten behoeve van sociale contacten vereist. Hierdoor kunnen bewoners zich als straatbewoners, buurtbewoners of wijkbewoners enz. daadwerkelijk op elkaar en op hun omgeving betrekken. Daarbij is het onvermijdelijk dat zij zich ook een mening vormen over hun straat, buurt, wijk enz. Op grond van hun betrokkenheid kunnen zij de organisatie en het beheer op de verschillende niveaus in eigen hand nemen. Bijvoorbeeld door de vorming van commons en coöperaties. Zo kan een stedelijke boomstructuur, die in aanleg bedoeld is om de omgeving en de bewoners meer betekenis te geven, ook uitnodigen tot het vormen, bottom-up, van een economie waarin consumenten en producenten met elkaar samenwerken.

Corporatieve wijk

Een kans voor architecten en stedenbouwers om mee te werken aan het vestigen van een coöperatieve economie door het ontwerpen en interpreteren van de stad als een boomstructuur, door verschillende schaalniveaus herkenbaar te maken en te voorzien van sociale en functionele voorzieningen. Voor een uitwerking van deze ideeën zie mijn vorige blogserie voor de Architect.

Met een dergelijke stedenbouwkundige structuur beschikken bewoners niet alleen over een economische, maar ook over een ruimtelijke en sociale, basis waarop zij kunnen beslissen waar en hoe zij ‘smart technology’ willen toepassen. Mogelijk dat zij gaan kijken in hoeverre 3D printing kan worden ingezet in de lokale productie, gekoppeld aan ‘open source’ netwerken.

Tenslotte

In de volgende episode wil ik de gebouwde omgeving verlaten, om bij wijze van toegift te kijken naar wat velen zich angstig afvragen: kan ‘smart technology’ onze robots ook bewust maken? Waardoor zij hun eigen plan gaan trekken. Waarbij zij door hun hoge intelligentie de mens voorbij kunnen streven en mogelijk onderwerpen. En te kijk zetten in dierentuinen voor mensen.

Reageer op dit artikel