blog

Blog – Woningbouw uit het slop

Stedenbouw

Door Harm Tilman – Betaalbare woningen zijn schaars in grote steden als Delft en Amsterdam. De komende jaren worden echter steeds minder woningen bijgebouwd. Wat kan gebeuren om woningbouw uit het slop te halen? Het maatschappelijke en politieke debat hierover komt op stoom. Welke rol kunnen architecten hierin spelen?

Betaalbare huisvesting is schaars in grote steden als Delft of Amsterdam. De vergeefse zoektocht naar een huis is niet voorbehouden aan specifieke bevolkingsgroepen; het lijkt het lot te zijn van iedereen die tot de middenklasse behoort. Er is een chronisch tekort aan woningen en passende huisvesting is een luxe geworden op een geliberaliseerde woningmarkt. Het debat over betaalbare woonruimte wordt maatschappelijk en politiek gevoerd, maar gaat architecten ook aan.

Terugval in de woningbouw

Alle tekenen wijzen er op dit moment op dat de woningbouw komende tijd verder zal terugvallen. Volgens het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) worden er de komende jaren aanzienlijk minder woningen gebouwd dan beloofd: 60 duizend in 2020 en 55 duizend in 2021. Duidelijk is dat de stikstofcrisis roet in het eten gooit. Ook de maatregelen die het kabinet heeft voorgesteld om deze crisis te weerstaan, bieden onvoldoende soelaas. Het EIB verwacht volgend jaar dan ook krimp in de gehele sector.

Berlijnse Muur

Of deze voorspellingen ook uit gaan komen, valt niet met zekerheid te zeggen. Afgelopen maand bijvoorbeeld was het dertig jaar geleden dat de Berlijnse Muur neerkwam. Ik weet nog dat ik drie dagen ervoor met een vriend in Oost-Berlijn sprak over de demonstraties die daar plaats vonden. Zijn stellige overtuiging was dat de Muur nooit zou vallen. Hij kon het zich niet voorstellen, zoals ik dat ook niet kon. En voor zover ik weet niemand. Evenmin van de andere muren die sinds 2000 in rap tempo over de gehele wereld zijn opgericht.

Onophoudelijk in beweging

De Italiaanse schrijver Claudio Magris wijt dat aan het feit dat we blinden zijn en niet geneigd zijn te geloven dat de dingen kunnen veranderen. We verwarren volgens hem de realiteit op papier maar wat graag met wat hij de enig mogelijke en definitieve werkelijkheid noemt. Dus het feit dat alles onophoudelijk in beweging is. Nu eens langzaam en bijna onmerkbaar en dan weer in een heel strak tempo. Op het gebied van de huisvesting lijkt dat ook het geval te zijn.

Duurzaamheid en circulariteit

Woningbouw raakt als geen ander aan de krachten van de huidige samenleving, wat je terugziet in de aandacht voor duurzaamheid en circulariteit. De compassie van architecten met deze onderwerpen is groot. Ook op projectniveau nemen architecten hun verantwoordelijkheid als het op deze zaken aankomt. Daarvan zijn we de afgelopen tijd veel voorbeelden tegengekomen. Een paar voorbeelden.

De Twee Beuken

De Twee Beuken van Erik Wamelink is een bescheiden huis van twaalf bij twaalf meter dat door zijn opzet veel inhoud biedt, terwijl betrekkelijk weinig buitengevel nodig is. Het huis is geplaatst op een betonnen terras dat veertig centimeter boven maaiveld ligt. Vanuit het huis heb je goed uitzicht op de twee beuken waaraan het huis zijn naam ontleend. Wamelinks huis onderstreept dat het zinvol is de stad rond de natuur te organiseren.

De Twee Beuken door Erik Wamelink Beeld Jan de Vries

Gebouw dat zich kan aanpassen

De Twee Beuken is ontwikkeld op basis van de gedachte van wat je er kunt doen en ondernemen. De kleinkinderen mogen bijvoorbeeld met hun fietsen door het huis rauzen of met de bal spelen, iets wat ze in hun ouderlijk huis niet kunnen. Ook kan het gebouw zich aanpassen mocht zich onverhoopt een nieuwe situatie voordoen. Zo kan van de werkruimte een klein appartement worden gemaakt.

De Twee Beuken door Erik Wamelink Beeld Jan de Vries

Bartok in Arnhem

In de binnenstad van Arnhem, tegenover cultureel centrum Rozet, realiseerde het Rotterdamse architectenbureau Barcode Architects een woongebouw van ongekende kwaliteit. Het gebouw bevat zestig appartementen en wordt ontsloten via een ruime binnentuin. Met zijn ritmische buitengevel en terug gelegen dakterrassen, gaat het gebouw een dialoog aan met de historische binnenstad.

Bartok door Barcode Architects, gezien vanaf Rozet Beeld Studio Hans Wilschut

Fundament van de architectuur

Volgens Mariet Schoenmakers zegt dit gebouw, “dat architectuur ertoe doet, in het kleinste gebouw in al zijn details, in de elementen van het gebouw. In het project Bartok laat Barcode zien hoe het architectonisch detail als deel van een geheel een gebouw kan bepalen. In ogenschijnlijke eenvoud. Het architectonisch detail, in de constructie en in het maken, in het volume en in de gevelopbouw, in (de vormgeving van) al die elementen die een gebouw maken, zoals een raam, een deur, een trap, een dak, een balkon en een gevel, in het reageren op de positie in de stad, al die keuzes, dat vormt het fundament van architectuur.”

Bartok door Barcode Architects, hofzijde Beeld Studio Hans Wilschut

Vertical Loft

Vertical Lofts is een door studio PROTOTYPE ontworpen complex in de wijk Amstelkwartier van Amsterdam. Het gebouw met negen woningen is ontwikkeld door drie bevriende particulieren die elk een zelfbouwkavel kochten. De smalle kavels en de strenge envelop inspireerden studio PROTOTYPE tot het maken van een plattegrond met verticaal geschakelde woonruimtes.

Vertical Lofts in Amsterdam door Studio Prototype, voorgevel Beeld Jeroen Musch

Decor voor stedelijk leven

Afke Laarakker zegt over dit gebouw: “De gevel is uitgewerkt in grijs aluminium, vanwege de technische uitstraling die het materiaal heeft. Deze is daardoor minder formeel dan van de statige voorzijde. Steenvoorden vertelt hoe hij voor zich ziet dat de bewoners er binnenkort plantenbakken en buitenmeubilair zullen plaatsen en er zo kleur aan zullen geven. Hij legt uit dat de gevel is ontworpen als decor voor het stedelijk leven.”

Vertical Lofts in Amsterdam door Studio Prototype, achtergevel, Beeld Jeroen Musch

Publieke discussie

Deze projecten laten zien dat architectuur in Nederland op hoog niveau wordt bedreven. Daarom is het dubbel zo spijtig dat in de publieke discussie over betaalbare woningbouw, openbare ruimte en de impact van stedelijk verkeer architecten veelal nog zo opvallend afwezig zijn. Juist in dit debat verdienen ontwerpers een stem door openhartig de grondslagen te bediscussiëren waarop architectuur en stedenbouw berusten.

In actie vertalen

Alleen langs deze weg zal het lukken de compassie met huisvesting en duurzaamheid te vertalen in actie en kunnen de dingen echt veranderen. Voor architecten ligt hier een schone taak. Waarbij het wel zo is dat alleen door bewoners toe te laten in het ontwerpproces, het zal lukken een nieuwe identiteit voor woningbouw te vinden.

Lees ook

Reageer op dit artikel