blog

Blog – Architectuur in de Biotex – Vijftig jaar stadsvernieuwing in Rotterdam

Stedenbouw

Door Harm Tilman – De Rotterdamse stadsvernieuwing heeft een slechte naam. Ze zou mooie vooroorlogse panden hebben laten wijken voor zielloze nieuwbouw. Om de huren laag te houden, kozen de bewoners voor maximale plattegronden tegen minimale kosten. Archtectuur speelde geen rol in de overwegingen. Maar is die architectuur echt zo slecht als wordt gezegd?

Betaalbare woningbouw staat wederom centraal in het nadenken over de uitdagingen die op de architectuur afkomen. Vooral in de steden bestaat een nijpend woningtekort. Aan einde van afgelopen zomer schreven de woningcorporaties dat de sociale woningbouw geen lucht meer krijgt. Door regels en verplichte afdrachten maakt het rijk de sociale huursector kapot, aldus de corporaties. Feitelijk komt het neer op de vraag: hoe willen we wonen en samenleven.

Batavierenstraat, Rotterdam ©NationaalArchief

Vijftig jaar stadsvernieuwing

De stadsvernieuwing in Rotterdam begon vijftig jarig geleden met de oprichting van de Actiegroep Het Oude Westen. Bij het OMI is nog tot 22 december de tentoonstelling West Side Stories  te zien, waarin wordt teruggekeken op de plannen die destijds zijn gemaakt. Ook laten enkele ontwerpers hun licht schijnen op de wijken van nu. Gelijktijdig verscheen het boek dat Ben Maandag schreef over de ontwikkelingen op het gebied van de stadsvernieuwing in vijf wijken. Het laat zien dat de toenmalige aanpak ook waardevol kan zijn voor de transitie die de stad nu doormaakt.

Betaalbare en goede woningen

De stadsvernieuwing ontstond als reactie op de cityvorming en was een uitvloeisel van de strijd in de wijken voor betaalbare en goede woningen. Kenmerkend is dat ze samen met de bewoners werd gedaan en dat de bewoners met de architecten om tafel zaten om te bepalen hoe de woningen eruit moesten zien. Betaalbaarheid van de woningen vormde de rode draad in de onderhandelingen. In het boek van Ben Maandag staat de vermakelijke anecdote dat bewoners in Crooswijk een architect van naam opdroegen zijn ontwerp in de Biotex te leggen, dan zou het vanzelf wel krimpen.

Bouwbord in het Oude Westen te Rotterdam

Kneuterigheid van de architectuur

De stadsvernieuwing is in Rotterdam beroemd en berucht. Het verhaal wil dat Rotterdam twee keer is gebombardeerd, de eerste keer door de Duitsers, de tweede keer door de stadsvernieuwers. Het is een ongepaste vergelijking. De eerste keer verloren immers veel mensen hun leven, de tweede maal kregen ze just een goede woning boven hun hoofd. De kritiek op de zogenoemde kneuterigheid van de ontwerpen werkt vandaag de dag echter nog steeds door. Maar is de architectuur echt zo slecht?

Anders kijken: buitenruimtes

Zowel tentoonstelling als boek maken duidelijk, dat dit wel meevalt. Sterker nog, de veelzijdigheid die de architectuur in het Oude Westen kenmerkt, is aan een herwaardering toe. Op de tentoonstelling hangt een kaart die is gemaakt door Studio Verter en die de rijkdom aan elementen als balkons, trappen, binnenplaatsen en erkers documenteert. Volgens Studio Verter worden de woongebouwen verenigd door deze elementen, in schril contrast met hedendaagse woningbouw.

In de stadsvernieuwing van Rotterdam vind je een rijkdom aan architectonische elementen, aldus  Studio Verter

Verborgen kamers

Naast het belang van deze elementen in de architectuur van de stad, belicht de tentoonstelling ook de collectieve stedelijke ruimtes in de wijk. Zo zijn de oorspronkelijke straatprofielen aangepast en zijn de binnenterreinen vergroot, opgeruimd, samengevoegd of juist opgesplitst. Studio Architectuur Maken maakte een kaart van deze binnenterreinen. Soms zijn het plekken waar mensen samen dingen doen, ook zijn ze in gebruik als parkeerterrein of liggen ze er verlaten bij. Het potentieel van deze verborgen kamers voor de wijk is enorm.

Informele ruimtes

Vanwege de drugsoverlast en om redenen van sociale veiligheid zijn veel van deze buitenruimtes afgesloten. Studio Architectuur Maken ontwikkelde een spel voor de inrichting van deze binnenterreinen. Op deze informele en semi-publieke ruimtes kun je spelen, voor dieren zorgen, een moestuin bijhouden, samen tuinieren, fietsen stallen. Het zijn op zichzelf tegenstrijdige opties, maar door het spel te spelen, kun je komen tot een evenwichtige invulling van het binnenterrein.

Spel binnenterreinen door Studio Architectuur Maken, 2019

Activisme: tweedeling

Terecht wijzen zowel boek als tentoonstelling op de sociale component van de stadsvernieuwing. Ze belichten de paradox dat in de keurige opgeknapte wijken de laagste inkomens oververtegenwoordigd zijn. Vrijwel alle buitenlandse gasten die ik in al die jaren rondleidde door deze wijken, konden het niet geloven.

Leukste gemengde wijken

Charlie Koolhaas woont in het Oude Westen en heeft grote betrokkenheid. Op de tentoonstelling hangen van haar 3D beelden die de wijk tonen als een vitaal stedelijk gebied. Het Oude Westen blijkt een succesverhaal te zijn. Het is een van de leukste gemengde wijken in het centrum van de stad, een buurt ook waar gezinnen met kinderen wonen. De sociale cohesie in de buurt is groot, maar dat geldt ook voor de druk van mensen die huizen zoeken. Anders dan destijds, dreigen de zittende bewoners niet te worden verdrongen door gastarbeiders en studenten, maar door hogere inkomens.

Charlie Koolhaas, Het Oude Westen in Rotterdam, 2019

Stedelijke spanningen

Dat dit voor spanningen gaat zorgen, werd onlangs duidelijk in de Tweebosbuurt op Rotterdam Zuid. In deze buurt gaan volgend jaar 600 sociale huurwoningen tegen de vlakte om plaats te maken voor 470 nieuwe en gerenoveerde woningen, vooral voor midden en hogere inkomens. Deze ingreep past in de Rotterdamse Woonvisie die in 2016 is verschenen. In deze nota pleit de gemeente Rotterdam voor krachtige wijken met meer variatie in inkomen en opleidingsniveau.

Met andere ogen

Tentoonstelling en boek laten je met andere ogen naar de stadsvernieuwing kijken. Het negatieve oordeel over de architectuur van de stadsvernieuwing verdient bijstelling. Dat is interessant nu de gemeente een beleid voert dat er duidelijk op is gericht meer evenwicht in de wijken tot stand te laten komen. Hopelijk laat ze de onbetwistbare kwaliteiten van de stadsvernieuwingsarchitectuur hierbij niet buiten beschouwing. En gaat ze nadenken over strategieën om het woonbeleid samen met de bewoners uit te voeren.

Woning in Gouvernestraat te Rotterdam ©Ossip_van_Duivenbode

Informatie

De tentoonstelling West Side Stories is tot 22 december 2019 nog te zien bij OMI aan de Schietbaanstraat 21, buiten op het Rijnhoutplein en in het Hobokenpand aan het plein. Openingstijden: donderdag t/m zondag van 13:00 tot 18:00 uur.

Het boek Stadsvernieuwing in Rotterdam, Vijftig jaar bouwen in de buurt van Ben Maandag verscheen bij nai010 Uitgevers, ISBN:978-94-6208-535-0

Lees ook

Reageer op dit artikel