blog

Blog – Circulaire stedenbouw: tijdelijke gebouwen en open bouwsystemen

Stedenbouw

Door Harm Tilman – Op mijn bureau staat een 20 centimeter grote schroef. Deze werd me onlangs toegestuurd door RAU Architecten. De schroef is afkomstig uit de Triodosbank in Driebergen-Zeist, het meest recente project van Thomas Rau en Odette Ex. Ze is letterlijk gebruikt om het project remontabel te maken. Triodos is daarmee een voorbeeld van een circulair gebouw. Maar wat is een gebouw met circulair potentieel?

Triodos is een voorbeeld van een circulair gebouw, of van wat Thomas Rau een gebouw met circulair potentieel noemt. Het kan uit elkaar worden gehaald op zo’n manier dat de materialen niet aan waarde zullen inboeten. Daarnaast zijn de functies in dit bankgebouw opgevat als tijdelijke bezigheden. Scheidingswanden kunnen worden verschoven om de inrichting aan te passen.

Hoofdkantoor Triodos Nederland in Driebergen-Zeist door RAU. Beeld Bert Rietberg voor J.P. van Eesteren

Hoofdkantoor Triodos Nederland in Driebergen-Zeist door RAU. Beeld Bert Rietberg voor J.P. van Eesteren

Tijdelijke gebouwen

Het vormt een interessante stap in circulaire stedenbouw. Je maakt tijdelijke gebouwen die voor een bepaalde tijd bestaan om daarna uit elkaar gehaald te worden gehaald en opnieuw gebouwd. Ze worden zo ontworpen dat ze gemakkelijk zijn te demonteren, als ze niet meer beantwoorden aan menselijke behoeftes. Vervolgens kunnen ze opnieuw worden ontworpen.

Open gebouwen

Maar je kunt ook in een andere richting denken. Gebouwen kunnen open systemen zijn die zichzelf vernieuwen. Een goed voorbeeld is het project Ciwoco in Amsterdam door GAAGA. Dit gebouw voegt zich naar het gebruik dat de bewoners ervan maken, en kan meebewegen met toekomstige veranderingen, dankzij de aparte toegangen naar de werkruimtes en de open woonruimte met kolommen structuur en ontbrekende scheidingswanden naar de andere woningen. Dit zorgt voor een levensloop- en toekomstbestendig geheel.

Het prefab betonnen casco van Ciwoco is demontabel

Aanpassen aan veranderingen

De Japanse metabolisten gingen GAAGA hierin voor. Deze architecten brachten in de jaren zestig het idee van een natuurlijke cyclus over op gebouwen. Ze ontwierpen gebouwen die zelf veranderingen kunnen entameren en die zich aan een veranderende omgeving zouden aanpassen.

Radicale experimenten

Beide richtingen bieden binnen de duurzaamheidsagenda veelbelovende aanknopingspunten voor architectuur. Naast nieuwbouw op circulaire basis, wordt in de huidige tijd ook veel nagedacht over renovatie waarbij een groot deel van de bestaande structuur wordt hergebruikt. In IBA Parkstad vinden een aantal radicale experimenten plaats die volgend jaar aan het publiek zullen worden gepresenteerd.

Overzicht van Treebeekplein: op de voorgrond de parkeerplaats, daarachter de speelvelden en de middenvijver

Hergebruik van materialen

Het Treebeekplein in Brunssum, het hart van een voormalige mijnwerkerskolonie, wordt opnieuw ingericht door Ziegler Branderhorst. De bouwmaterialen uit de te slopen portiek-etagewoningen aan het plein worden zoveel mogelijk hergebruikt, voor de verharding van de paden en de keermuren van de parkeervoorziening. En in wijk Bleijerheide van Kerkrade worden door Maurer United Architects materialen uit hoogbouwflats uit de jaren zestig hergebruikt voor de bouw van 130 woningen en de inrichting van het openbare gebied.

Superlocal in Kerkrade Beeld Marc Maurer

Maatvoering en publieke ruimte

Circulaire stedenbouw gaat verder dan alleen hergebruik van materialen. Voor het Bajeskwartier in Amsterdam ontwikkelde OMA een strategie waarbij enerzijds gebouwen een nieuw leven krijgen, anderzijds al dat wat weggehaald wordt, in kaart wordt gebracht en binnen en buiten het plangebied wordt hergebruikt. Maar onderdeel van deze strategie is ook de fysieke geschiedenis te laten zien en aan de maatvoering gebouwen en publieke ruimtes vast te houden.

Bajeskwartier door OMA, LOLA Landscape en FABRICations

Bajeskwartier door OMA, LOLA Landscape en FABRICations

Patiowoningen

In de Deense wijk Alberstlund Zuid vindt een boeiend experiment plaats met betrekking tot de circulaire renovatie van woningen rond een hof. Een patiowoning vertegenwoordigt een zeer interessant idee. Alle bewoners van deze huizen hebben immers direct een stuk natuur in het centrum van hun woning tot hun beschikking. Mijn opa woonde in zo’n huis en hij had in de patio een kokosnoot opgehangen. Ik herinner me nog de verschillende mezen die daarop vlogen. Ook groeide er klimop en wat ik als kind vaak deed, was plat op mijn rug naar de hemel kijken. Je voelde je dicht bij wat ik nu natuur zou noemen.

Albertslund Syd in Kopenhagen door Vandkunsten

Bouwkundige voorzieningen

Het Deense architectenbureau Vandkunsten renoveert 1001 van dergelijke atrium-woningen die in slechte technische staat verkeren. De ontwerpbenadering onderscheidt zich door circulariteit en bewonersparticipatie. De gedemonteerde componenten vormen een nieuwe laag bouwkundige voorzieningen. Daartoe behoren veranda’s, bijgebouwen, terrassen en luifels. Ook worden afgedankte vloeren ingezet als scheidingswanden in de woningen.

Logistiek van de bouwplaats

Logistieke processen spelen een veel grotere rol dan architecten gewend zijn. Bij nieuwbouw worden van tevoren gestandaardiseerde elementen uitgedacht die op de bouwplaats in elkaar kunnen worden gezet. In renovatieprojecten komen verschillende stromen op gang, die op de bouwplaats de nodige logistieke problemen veroorzaken. De grootste vraag is hoe je de planning voor de renovatie en de sloop van gebouwen kunt afstemmen op de stromen met bouw- en inrichtingsmaterialen en materialen.

Komende dinsdag verschijnt de de Architect monografie Circulaire Stedenbouw

Lees terug

Reageer op dit artikel