blog

Blog – Stad van de toekomst: Bouw koopmanshuizen

Stedenbouw

Blog – Stad van de toekomst: Bouw koopmanshuizen
Stad van de Toekomst: Bouw koopmanshuizen. Bouw Yorit Kluitman

Door Robbert Guis – Hoe ontwerp je de stad van de toekomst? De complexe woningbouwopgave en de versnipperde beschikbare ruimte vragen om een passende typologie. Koopmanshuizen hebben bewezen op duurzame wijze wonen en werken te combineren in de stad.

Na uitgebreid ontwerpend onderzoek met een multidisciplinair team, in opdracht van BNA Onderzoek, formuleerde Robbert Guis 9 lessen voor de stad van de toekomst. Welke houding ten opzichte van deze opgave moeten wij architecten en stedenbouwers hebben in tijden van grote transitie? Dit jaar verklaart hij elke maand een les nader met een blog. Vandaag les 7: Bouw koopmanshuizen.

Nieuwe standaard

De eenentwintigste eeuw kenmerkt zich door een verschuiving van een maatschappij waarin mensen in te delen zijn in een bepaalde doelgroep, naar een samenleving waar grenzen in rap tempo vervagen. Of het nu gaat om de grens tussen de professional en de vrijwilliger, linkse of rechtse politieke partijen, de overheid of de markt, uit of thuis, publiek of privaat; op alle gebieden en op alle niveaus vervagen grenzen en is er behoefte aan flexibiliteit en rekbaarheid. Dat geldt ook voor onze leefomgeving. De veranderende relatie tussen werk en privé speelt hierin een belangrijke rol. Technische ontwikkelingen maken het mogelijk voor een grote hoeveelheid mensen altijd en overal te werken. Vrouwen werken even vaak als mannen waardoor de zorgtaken gedurende de ‘werkweek’ worden verdeeld. Ook groeit het aantal zelfstandigen gestaag waardoor niet iedereen automatisch toegang heeft tot een vaste werkplek.

Wonen en werken combineren wordt daarmee aantrekkelijk voor een groeiende groep mensen. Met de 1 miljoen nieuwe woningen die we komend decennium willen bouwen moet deze veranderende levensstijl een hoofdrol krijgen. Een leven waarin verschillende activiteiten zich in een hoog tempo afwisselen binnen ons huis. Het is een ruimtelijke opgave om te zorgen dat al deze verschillende activiteiten elkaar niet in de weg zitten en verstoren.

Zuiderwinkels

Een heldere organisatie tussen verschillende dagelijkse activiteiten is op een sterke manier vormgegeven in het ontwerp dat architect Jaap Bakema samen met Romke de Vries maakte voor de Zuiderwinkels in Nagele. Wonen en werken functioneren hier parallel aan elkaar. Vijf unieke winkelwoningen zijn georganiseerd in een dambordpatroon. De winkelpuien zijn hierdoor zichtbaar van zowel de doorgaande weg als wel vanuit het centrale gebied in het dorp. Een autovrije ‘winkelstraat’ tussenin rijgt de winkels ruimtelijk aan elkaar, als een miniatuur versie van de door hen eerder ontworpen Lijnbaan in Rotterdam

Winkelwoning in Nagele na restauratie (2018). Beeld Robbert Guis

Winkelwoning in Nagele na restauratie (2018). Beeld Robbert Guis

Het complex Zuiderwinkels bestaat uit vijf soortgelijke winkelwoningen van origine gebouwd voor een melkboer, kapper, kruidenier, textielhandelaar en bakker. Hoewel iedere winkelwoning anders is, ligt er een duidelijk principe vast waarin het ruimtelijk is opgebouwd. Elk bestaat uit drie volumes die in een vrije compositie zijn geplaatst. De berging en werkplaats in één bouwlaag, de winkel is een verhoogd volume en de woning in twee bouwlagen. De positionering van de blokken vormen bij elke winkelwoning een omsloten buitenruimte waarin wonen en werken ten opzichte van elkaar op afstand worden gezet. Open en omsloten plekken wisselen zich af, waardoor verschillende ruimtelijke relaties ontstaan. Privacy in de woning en zichtbaarheid van de winkel kunnen zo samen bestaan in één ruimtelijke configuratie.

Rechter Rottekade

Over het samengaan van wonen en werken, moeten we eigenlijk terug naar een tijd waarin steden werden gekenmerkt door functiemenging. In het boek Rotterdam Woont ontdekte ik het historische koopmanshuis aan de Rechter Rottekade gebouwd in 1699. Sommige mensen zullen het huis kennen doordat het nu wat merkwaardig ingepakt staat tussen bouwblokken uit de zeventiger jaren. Het pand is samen met twee andere huizen overeind gebleven tijdens het bombardement in de Tweede Wereldoorlog. Het overleefde ook de sloopwoede die nadien in de stad heerste. Dat is bijzonder, de geschiedenis van de stad waarin functiescheiding nog geen rol speelde in de periode voor de oorlog, is hier prachtig zichtbaar.

Rechter Rottekade in Rotterdam (2018). Beeld Robbert Guis

Rechter Rottekade in Rotterdam (2018). Beeld Robbert Guis

Eind zeventiende eeuw zocht men in Rotterdam buiten de volgebouwde stadsdriehoek naar bouwlocaties. Langs de rivier de Rotte werden plekken gevonden die goed bereikbaar waren voor goederentransport over water. Het koopmanshuis, een type woning dat veel werd gebouwd, ook in andere steden, combineert wonen en werken op één adres. Dit is ruimtelijk vormgegeven door het huis op te bouwen in drie lagen verticaal gestapeld. Op de begane grond, aan de straatkant wordt gewerkt en gehandeld, op de verdiepingen daarboven gewoond en op zolder is ruimte voor opslag. Door middel van een katrol konden goederen vanaf de straat naar de bovenste verdieping worden getakeld. Deze gelaagdheid in drie delen zorgt dat een verscheidenheid aan functies wordt gehuisvest op een klein kavel. Ook hier is in de ruimtelijke configuratie rekening gehouden dat verschillende activiteiten wel naast elkaar kunnen bestaan maar niet door elkaar heen.

Doorsnede met principe van een historisch koopmanshuis

Doorsnede met principe van een historisch koopmanshuis

Boomgaardsstraat

Onmiskenbaar een van mijn favoriete gebouwen in Rotterdam is het kantoor en woonhuis dat architect Joost Kühne voor zichzelf bouwde aan de Boomgaardsstraat in Rotterdam. In zijn vorm en typologie een eigentijds koopmanshuis te noemen. Het gebouw bestaat uit een langgerekt volume van 54 meter lang en 5 meter diep. Het gebouw heeft zijn adres op nummer 34 waar zich de entree en werkplaats bevindt op de begane grond. Het overgrote deel van het bouwwerk is over een aangrenzend parkeerterrein gebouwd en staat op poten. Hierdoor heeft de straat aan deze zijde weer een volwaardige wand gekregen en is er op een slimme manier dubbel grondgebruik mogelijk. Middenin in het blok bevindt zich een poort naar het achter terrein van aangrenzende panden.

Woonwerkgebouw door Kühne en Co aan de Boomgaardsstraat Rotterdam. Beeld Robbert Guis

Woonwerkgebouw door Kühne en Co aan de Boomgaardsstraat Rotterdam. Beeld Robbert Guis

Op de eerste verdieping is een split-level constructie een grote open kantoorruimte gemaakt met een glazen gevel naar de straat en een geheel gesloten gevel naar de achterkant. Ook is aan de andere zijde van het trappenhuis, boven de werkplaats, een separaat te verhuren kantoorruimte gemaakt. Op de tweede verdieping bevindt zich het woonhuis met daktuin. Doordat architectenbureau Kühne en co in het ontwerp het gebouw hebben opgedeeld in lange horizontale plakken die op elkaar zijn gestapeld, in plaats van een reeks herenhuizen naast elkaar, zijn heldere ruimtelijke relaties ontstaan. De werkruimte heeft door de zichtbaarheid een goede visuele connectie met de straat terwijl de woning bovenop veel privacy heeft en meer daglicht binnen krijgt. Beide functies in het gebouw krijgen daarmee maximale kwaliteit.

Woonwerkgebouw door Kühne en Co aan de Boomgaardsstraat Rotterdam. Beeld Robbert Guis

Woonwerkgebouw door Kühne en Co aan de Boomgaardsstraat Rotterdam. Beeld Robbert Guis

Bouw  koopmanshuizen

Door de complexiteit van de woningbouwopgave, het schipperen met de ruimte die we ervoor hebben, ontkomen we niet aan het ontwikkelen van gebouwtypen die integraal onderdeel zijn van ons hele leven. Koopmanshuizen hebben bewezen duurzame typologieën te zijn om wonen en werken te combineren in de stad. Het bouwen van koopmanshuizen zorgt bovendien voor gemengde stadsdelen waarin wordt gewoond, geproduceerd en handelgedreven. Een koopmanshuis van nu ziet er natuurlijk wel iets anders uit.

Woonwerkgebouw door Kühne en Co aan de Boomgaardsstraat Rotterdam. Beeld Robbert Guis

Woonwerkgebouw door Kühne en Co aan de Boomgaardsstraat Rotterdam. Beeld Robbert Guis

De onderste laag, verbonden met de publieke ruimte, kan functioneren als ruimte waar je zelf werkt of op een andere manier economische waarde genereert. Hier worden misschien flexwerkplekken, vergaderruimte, copyshop, werkplaats, pakketten en boodschappen afhaalpunt of fietsenverhuur aangeboden.

In de tussenlagen bevindt zich de woning met alle privé vertrekken. Een buitenruimte aan de voor- of achterzijde kan zorgen voor een droge en schaduwrijke plek voor de functies op de begane grond.

Schema transitie Koopmanshuis typologie. Beeld door Robbert Guis

Schema transitie Koopmanshuis typologie. Beeld door Robbert Guis

De zolder en het dak zullen niet langer, zoals in het zeventiende eeuwse type een opslag plek zijn. Eerder zal dit de ideale ruimte zijn om energie te produceren of kleinschalig voedsel te verbouwen. Ook kan het een grote gezamenlijk buitenruimte worden waar ruimte wordt geboden aan waterberging en het versterken van de biodiversiteit.

Op deze manier is het koopmanshuis een oplossing voor verschillende transities. Onze veranderende levensstijl, speelt hierin de doorslaggevende factor.

Lees verder

 

 

Reageer op dit artikel