blog

Blog – Kabelbaan boven Jerusalem: Disneyficatie van de stad?

Stedenbouw

Door Harm Tilman – In Jerusalem is het plan goedgekeurd voor een kabelbaan van West Jeruzalem naar de Palestijnse wijk Silwan. Planners presenteren het als groene verkeersoplossing, tegenstanders zien een Joods themapark ontstaan. Het net verschenen boek ‘The Object of Zionsm’ laat zien dat de nauwe vervlechting van architectuur en politiek een lange traditie kent in Israel. Valt hier iets van te leren?

Afgelopen maand meldde de New York Times dat in Israël een plan is goedgekeurd voor een kabelbaan naar de Westelijke Muur  in Jerusalem. Het is de eerste fase van een netwerk van openbaar vervoer, dat tot stand moet komen in de zogenoemde Holy Basin van Jerusalem.

Groene oplossing of Joods themapark

Rond het plan is een flinke controverse ontstaan. De kabelbaan wordt aan de ene kant gepresenteerd als groene oplossing voor het groeiend toerisme en verkeer in de stad. Tegenstanders vrezen dat de monumenten zullen opgaan in een Joods themapark. De krant citeert de Israëlische architect Moshe Safdie: “Een totale verkrachting van een kwetsbare stad. Een esthetische en architectonische belediging.”

Gebouwde omgeving en modelstaat

In Israël zijn politiek en architectuur nauw met elkaar vervlochten. De onlangs verschenen monumentale studie ‘The Object of Zionism’ van Zvi Efrat  laat zien dat dit geen toeval is. Sinds de stichting van de staat Israël is de gebouwde omgeving het bewuste antwoord op de wens een modelstaat tot stand te brengen. Om dit voor elkaar te krijgen, hebben de Israeli’s het gehele land letterlijk opnieuw ontworpen. Sinds de tweede wereldoorlog zijn tientallen nieuwe steden en honderden rurale nederzettingen gebouwd. Architectuurstromingen als het Engelse brutalisme en het Nederlandse structuralisme zijn daarbij toegeëigend en ingezet als nationale erfenis.

Spread uit het boek ‘The Object of Zionism’ door Zvi Efrat

Israël als architectonisch project

Volgens ‘The Object of Zionism’ nam de Zionistische architectuur en stedenbouw zijn aanvang bij het aanbreken van de vorige eeuw. De auteur van het boek, de architect Zvi Efrat, stelt dat de staat Israël een bewust architectonisch project is. Of het nu gaat om de publieke woongebouwen in de nieuwe steden of de ‘workers retreats’ van de vakbonden, de gemeenschapshuizen in de landelijke nederzettingen of de cultuurpaleizen in de grote steden. Architectuur en stedenbouw zijn de bouwstenen waarmee de modelstaat werd gebouwd.

Spread uit besproken boek

Afbraak Palestijnse dorpen en wijken

Dit project ging gepaard met de afbraak van honderden Palestijnse dorpen en wijken, de massale verplaatsing van plaatselijke bevolkingsgroepen, de aanleg van nationale en regionale infrastructuur, de herschepping van het platteland en het stichten van nieuwe steden en rurale nederzettingen.

Spread uit besproken boek met beelden van nederzettingen op de West bank

Architectuur van bezetting

Ook de kabelbaan in Jerusalem kan worden gezien als een nieuwe fase in de uitvoering van dit nationale project. Criticus Michael Kimmelman zegt dat het kabelbaan project, los van de verkeerskundige merites die volgens hem niet groot zijn, opnieuw laat zien hoe Israël architectuur en stedenbouw inzet om zijn gezag in de bezette gebieden op de West Bank te vestigen. Kimmelman spreekt van een “doorwrochte architectuur van bezetting”.

Zionistisch onderdeel

De kabelbaan gaat lopen van een wijk in West Jerusalem naar Mount Zion en vandaar naar het gebouw van de kolonisten stichting City of David, midden in de Palestijnse wijk Silwan. Volgens Nir Barkat, de voormalige burgemeester van Jerusalem, is dit centrum het Zionistische onderdeel van het plan: “De City Of David levert de ultieme bewijzen dat dit land ons toebehoort.”

Oecumenische openbare ruimte

Volgens critici staat de kabelbaan op gespannen voet met de wirwar van christelijke, joodse en moslimwijken in Jerusalem. De socioloog Ronnie Ellenblum vat het bezwaar als volgt samen: “De oude stad is een oecumenische, oncontroleerbare, multiculturele openbare ruimte. De kabelbaan, met zijn disneyficatie van de stad, laat zien dat het Israël nog steeds niet lukt om dit publieke domein te domineren.” Ook volgens Moshe Sadie duidt de kabelbaan niet “op kracht, maar op onzekerheid en zwakte.”

Extreem en bijzonder

De Kabelbaan is een extreem en bijzonder voorbeeld van de manier waarop architectuur en politiek met elkaar vervlochten zijn. Toch is het bepaald geen geïsoleerd geval. Volgens MIT-professor Timothy Hyde zijn gebouwen te beschouwen als een stilistische statement, een vorm afgestemd op een functie, de weerspiegeling van een tijdgeest. Maar ze representeren bovenal iets anders. “Ze vormen een compromis tussen de intenties van architecten, de capaciteiten van bouwers, de economische en politieke omstandigheden, de mensen die ze gebruiken en de personen die ervoor betalen.” Uiteindelijk worden gebouwen ontwikkeld binnen politieke, wettelijke en technische grenzen.

Bagatelliseren

Zo stelt Henk Döll in een reactie dat je het drama rond de verbouwing van het Binnenhof niet zo kunt bagatelliseren als de BNA doet wanneer zij stelt dat “in de cruciale driehoek tussen professionele opdrachtgever, architect (en adviseurs) en een niet-professionele gebruiker −in dit geval het parlement− iets grondig is misgegaan.” Ook acht hij het niet terecht om de schuld in de schoenen van het Rijksvastgoedbedrijf te schuiven. Dat bedrijf bevindt zich immers in een onmogelijke spagaat tussen ministeriële verantwoordelijkheid en het parlement, aldus Döll.

De Hofpoort in huidige en toekomstige staat Beeld OMA

Sober en doelmatig

Afgelopen maanden is al veel gezegd over het gebrek aan openheid rond de plannen voor de Tweede Kamer. De politieke discussie werd ondermijnd door de verspreiding van anonieme en onjuiste informatie. Het debat over het Binnenhof werd gevoerd in termen van sober en doelmatig, alsof het een facilitaire kwestie is. De vraag naar de representatie van het parlement naar Nederland en de manier waarop die in de gebouwen tot uitdrukking komt, verdween naar de achtergrond.

Uithuilen en opnieuw beginnen

Döll stelt terecht dat de politieke machinaties achter de schermen op het Binnenhof het werkelijke probleem bloot leggen. Dit pleit inderdaad voor een inspirerende en transparante samenwerking tussen gebruikers, opdrachtgever en architecten, maar ook voor het open gooien van het politieke debat. Alleen dan kan op vruchtbare wijze verder worden gewerkt. Of zoals Döll het treffend verwoordt: uithuilen en écht opnieuw beginnen.

Leestip

Zvi Efrat, The Object of Zionism. The Architecture of Israel, 952 pages, Spector Books, ISBN: 978-95905-133-0

Reageer op dit artikel