blog

Blog – Hoe kwaliteit uit het Koepelcomplex verdween

Stedenbouw

Door Harm Tilman – Een architect die beslag laat leggen op het gebouw dat hij eerder had gekocht. Het komt niet vaak voor maar Thijs Asselbergs deed het. Toen betaling voor zijn werkzaamheden aan het Koepelcomplex uitbleef, stapte hij naar de rechter en werd hij in het gelijk gesteld. Wat kan een architect hiervan leren?

In 2015 nam architect Thijs Asselbergs samen met vier andere betrokken Haarlemmers het initiatief om in de voormalige Koepelgevangenis een universiteit onder te brengen. In eerste instantie zou de Universiteit van Amsterdam naar Haarlem worden gehaald, toen deze afhaakte werden de pijlen gericht op de VU Amsterdam die zich najaar 2017 terugtrok.

Ligging van Koepelgevangenis in Haarlem

Transformatie van Koepelcomplex

In dezelfde tijd maakte zijn bureau samen met andere ontwerpbureaus de nodige ruimtelijk-functionele plannen voor de transformatie van het Koepelcomplex. Deze plannen hebben ertoe geleid dat de stichting Panopticon waar Asselbergs in het bestuur zat, in 2017 het complex van de gemeente kon kopen.

Transformatie Koepelcomplex naar open campus

Beslag op Koepelcomplex

Asselbergs stapte in juni 2017 uit het bestuur en kwam met de stichting bij zijn vertrek een vergoeding voor gemaakte kosten en uren door zijn bureau overeen. Tot de uitkering hiervan kwam het echter niet, waarop Asselbergs vorig jaar naar de rechter stapte, die hem in juli dit jaar in het gelijk stelde. Omdat de Stichting ook daarna in gebreke bleef, heeft de architect beslag laten leggen op het Koepelcomplex.

Publieke ruimte rond Koepelcomplex

Betrokkenheid

Het Koepelcomplex is een bijzonder geval, maar staat model voor de opgaven waar architecten tegenwoordig steeds vaker mee worden geconfronteerd. Het zijn opgaven die architecten de gelegenheid bieden om actief te participeren in het proces. Door motivaties en visies van stedelingen en samenleving samen te brengen, ontstaan nieuwe mogelijkheden voor betrokkenheid in ontwerp.

Architect als master builder

In een lezing die Thijs Asselbergs twee jaar geleden in Delft hield, zei hij zelf hierover: ‘Het is nu de tijd om je als architect te positioneren als iemand die verantwoording draagt voor het ontwerp en wel op zo’n manier dat je de master builder binnen een opgave kunt zijn. Dit vereist dat je als architect innovatief moet zijn en je tegelijkertijd schikt als onderdeel van een team waarin alle betrokken partijen met respect voor elkaar aan schoonheid en duurzaamheid werken.’

Impasse rond plannen

Begin april van dit jaar maakte het Haarlems Dagblad gewag van een impasse die rondom de plannen voor een University College in de voormalige koepelgevangenis is ontstaan. De verstandhouding tussen de stichting Panopticon die dit voor elkaar moet zien te krijgen en de stad is drastisch verslechterd. Klaarblijkelijk is het niet gelukt de oorspronkelijke passie voor het project om een universiteit naar de stad te halen, te vertalen in doeltreffende actie.

Impressie van campus met Koepelcomplex

Spel van belangen

Wie de berichtgeving volgt, ziet het project steeds verder wegzakken in een louter spel van belangen waarin partijen elkaar over en weer verwijten maken. De inzet van het project raakt daarbij op de achtergrond en lijkt te verdampen, terwijl uiteenlopende meningen hun weg in de fora op internet vinden. Het specifieke project is weliswaar terug te vinden op de website van het bureau van Asselbergs, maar speelt in de debatten amper een rol.

Communicatie en marketing

Dit is bij meer grote opgaven het geval. Over de plannen voor het Binnenhof circuleren bijvoorbeeld de meest doldwaze meningen zonder dat zelfs iemand ze ook maar heeft gezien. Communicatie en marketing zijn een almaar grotere rol gaan spelen in planvorming en perken de rol van de architect constant verder in. Het laat zien dat je als architect goede contracten moet afsluiten en over goede juridische adviseurs moet beschikken. Maar er is meer.

Onbekende terreinen

Architecten werken op complexe en soms onbekende terreinen met soms heel scherpe kantjes. In Haarlem is architectonische kwaliteit hiervan het kind van de rekening geworden. De Chileense architect Sofia von Ellrichshausen definieert architectonische kwaliteit als iets dat de test van de tijd doorstaat én dat reageert op bewoners en betrokkenen. Dit vraagt dat opgaven zich openen voor mogelijkheden en dat betrokkenen met elkaar een stap in het onbekende durven nemen.

Hoe kwaliteit uit het Koepelcomplex verdween

Wil een stedelijke project goed zijn, dan zal het behalve aan de man worden gebracht, ook verwijzen naar een specifieke plek en cultuur. Alleen zo kan het de test van de tijd doorstaan en bewoners en betrokkenen aanspreken. Voor zover ik kan zien, is juist dit verhaal met de marginalisering van Asselbergs rol langzaam uit het Koepelcomplex verdwenen.

Architectuurkritiek

Deze situatie onderstreept nog eens hoe belangrijk de rol van de architectuurkritiek is. Zij kan zich immers voorbij de waan van de dag richten op de betekenis van een specifiek werk en deze meten en waarderen.

Lees verder

Reageer op dit artikel