blog

Blog – Stad van de toekomst: Vervaag de grens tussen stad en land

Stedenbouw

Blog – Stad van de toekomst: Vervaag de grens tussen stad en land
Vervaag de grens tussen stad en land. Beeld Yorit Kluitman

Door Robbert Guis – Hoe ontwerp je de stad van de toekomst? Nu de grens tussen stad en land vervaagt, ontstaat er een nieuwe wisselwerking tussen mens en groen. Dat kan bijdragen aan een goede gezondheid van de bewoners van de stad.

Na uitgebreid ontwerpend onderzoek met een multidisciplinair team, in opdracht van BNA Onderzoek, formuleerde Robbert Guis 9 lessen voor de stad van de toekomst. Welke houding ten opzichte van deze opgave moeten wij architecten en stedenbouwers hebben in tijden van grote transitie? Dit jaar verklaart hij elke maand een les nader met een blog. Vandaag les 6: Vervaag de grens tussen stad en land.

Er is een benauwde discussie gaande over waar we moeten bouwen, nu de vraag naar nieuwe woningen zo groot is. Wordt de stad steeds verder verdicht of het platteland vol gebouwd met rijtjeshuizen? Er lijken voor beide uitersten modellen te worden ontwikkeld die gebaseerd zijn op een klassieke scheiding tussen stad en land.

Door deze grens te vervagen kunnen nieuwe modellen ontstaan. Modellen die de stad vergroenen, ecologisch versterken, bio divers en schoner maken. Modellen die het platteland meer leefbaar maken, geëmancipeerder en aantrekkelijker. Bovendien kan zo de wisselwerking tussen stad en land versterkt worden en ruimte zijn voor de natuur. Op deze manier wordt het groen in de stad een nutsvoorziening en gaat het zo bijdragen aan de gezondheid van alle bewoners.

Natuur die zijn plek verovert in de binnenstad van Amsterdam. Beeld Robbert Guis

Natuur die zijn plek verovert in de binnenstad van Amsterdam. Beeld Robbert Guis

Unité

Een aantal jaren geleden bezocht ik Firminy. In deze Franse plaats bouwde Le Corbusier aan het einde van zijn leven een groot aantal nieuwbouwprojecten. Toen ik mijn vriendin (geen architect) het Unité d’ Habitation, dat hier werd gebouwd liet zien, analyseerde zij ongemerkt haarfijn de twijfel die ik al een aantal jaar had met deze modernistische klassieker. ‘Ik ben nog nooit in een omgeving geweest dat zo ver af staat van de natuur, waar zo lang over is nagedacht, wat zo rationeel probeert te zijn’, zei ze. Hoewel de ondergrond vrolijk doorloopt onder het gebouw omdat het op poten staat en vanuit de woningen men wordt omringt door een prachtig uitzicht op het heuvellandschap, zijn mens en natuur van elkaar los geknipt.

Het lijkt alsof het collectieve woongebouw zich heeft verheven boven zijn omgeving. Om zo een gemeenschap te scheppen die samen weer en wind kan doorstaan. Unité d’Habitation is duidelijk een product van zijn tijd. Vanuit de industrie werden allerlei manieren bedacht de natuur te omzeilen en dingen rationaal aan te pakken. Zo werden we sterker, steviger, scherper, sneller, flexibeler, en slimmer dan de natuur. De mens was niet langer onderdeel van het landschap, maar plaatste zich erboven als overheerser. Waarmee het besef dat de natuur aanwezig mag zijn in onze omgeving verloren raakte.

Unité d’Habitation in Firminy, France. Beeld Robbert Guis

Unité d’Habitation in Firminy, France. Beeld Robbert Guis

United

Een geheel andere benadering ligt verscholen in het werk van de Engelse architect Edwin Lutyens wiens werk ik bestudeerde tijdens mijn afstudeerproject.

Geen sterker beeld dan dat van Lindisfarne Castle is mij bijgebleven als het gaat om architectuur dat versmolten is geraakt met het landschap. Dit kasteel aan de Engelse oostkust, verdedigingswerk van origine, stamt uit de zestiende eeuw en werd begin twintigste eeuw door architect Edwin Lutyens rigoureus verbouwd. Het resultaat is een spraakmakend landhuis waarvan lijkt alsof het is uitgehouwen uit de rots waarop het is gebouwd.

Van een afstand - Lindisfarne Castle, Holy Island, UK. Beeld Robbert Guis

Van een afstand – Lindisfarne Castle, Holy Island, UK. Beeld Robbert Guis

Om het huis te betreden beloop je een pad tegen de rots aan, waar het bouwwerk onderdeel van uitmaakt. Je krijgt tijdens deze tocht een weerbarstige en eerlijke indruk van het landschap. Eenmaal boven betreedt je een hof, het voormalige lower battery waar de kanonnen stonden gepositioneerd en nu de entree van het huis is gelegen. Binnen kom je in een grote hal waaraan de meest belangrijke andere vertrekken zijn gelegen. Wat opvalt is de menselijke schaal en het geborgen gevoel. Her en der zijn kleine vensters geplaatst die uitzicht bieden op de omgeving. In sommige hiervan is een bankje opgenomen zodat je in de vensterbank kunt gaan zitten. Kijkend uit het keukenraam kan je niet anders dan denken aan wat Oscar Wilde ooit schreef.  “If nature was comfortable, mankind would never invented architecture”

Keukenraam - Lindisfarne Castle, Holy Island, UK. Beeld Robbert Guis

Keukenraam – Lindisfarne Castle, Holy Island, UK. Beeld Robbert Guis

Via verschillende trapjes en gangen volgt een route door het huis dat uitkomt op een tweede buitenruimte, upper battery, dat beschut ligt van de wind. Een klein trapje leidt nog omhoog. Dichter bij de natuur kan je niet meer komen, de wind, geur van de zee en het overweldigende uitzicht laten je voelen hoe klein je bent.

Tweede binnenplaats - Lindisfarne Castle, Holy Island, UK (eventueel schrappen). Beeld Robbert Guis

Tweede binnenplaats – Lindisfarne Castle, Holy Island, UK (eventueel schrappen). Beeld Robbert Guis

Aanwezig en ongrijpbaar

Architectuur dat sterk verweven is met landschappelijk ontwerp is interessant in verschillende opzichten en biedt kansen in verdichtende steden. De kwaliteit van leven in de stad verhoogd ontegenzeggelijk door natuur er een plek te geven. Dit levert een schonere lucht op, biodiversiteit, koelte tijdens de hitte, betere akoestiek en duurzamere stedelijke structuren. Daar komt bij dat we onmiskenbaar houden van de schoonheid die de natuur heeft. Schoonheid die vaak even ongrijpbaar als nadrukkelijk aanwezig is.  Een project waarbij dit tot uiting komt is de Bibliotheque Nationale de France ontworpen door architect Dominique Perrault.

Plein - Bibliotheque Nationale de France, Parijs, FR. Beeld Robbert Guis

Plein – Bibliotheque Nationale de France, Parijs, FR. Beeld Robbert Guis

Het ontwerp speelt een spel met de traditionele rol van grote publieke gebouwen in Parijs. Het gebouw is monumentaal in zijn verschijningsvorm maar tegelijkertijd toegankelijk en inclusief voor bezoekers en bewoners van het omliggende dertiende arrondissement. De gigantische footprint die de bibliotheek heeft wordt gebruik als vrije publieke ruimte. Deze is vanaf de rivierkant met een trap zo breed als het complex zelf te betreden. Aan de ander zijde loopt de straat er geleidelijk in over. Dit plein, door het materiaalgebruik eerder terras te noemen, doet vanwege het formaat denken aan grote pleinen elders in de stad. De entree’s tot de bibliotheek zijn daarentegen geheel anders van vorm, minder statig en laagdrempelig. Lange hellingbanen en trappen leiden je van het opgetilde plein naar beneden.

Bos - Bibliotheque Nationale de France, Parijs, FR. Beeld Robbert Guis

Bos – Bibliotheque Nationale de France, Parijs, FR. Beeld Robbert Guis

In het hart van het gebouw is een grote centrale binnentuin uitgehold. Hierin zijn ruim 250 eikenbomen, dennenbomen en berken geplant, als een echo van bosrijke landschap die op verschillende plekken in Frankrijk zijn te vinden. De tuin zelf is niet te betreden voor bezoekers, maar speelt een alles bepalende rol in de beleving van het gebouw. De belangrijkste ontsluiting naar alle grote studieruimte is in een rondgang langs de tuin geplaatst. Het gebouw ademt hierdoor de sfeer van een klooster en luchthaven tegelijkertijd. Het is een plek waar de waan van de dag is verdwenen. De positie die het mini-bos hierbij inneemt is alles bepalend. Niet de mensheid en zijn stedenbouw voert de boventoon maar de natuur is in deze bibliotheek geplaatst als het centrum van de menselijke kennis.

De Landstad

De wijze waarop we vormgeven aan het landschap en tuinen maken, vertelt iets over hoe we denken over de natuur. Het twintigste-eeuwse ideaal van maakbaarheid zorgde dat we tuinen bouwde als kunst(-matige)werken. Vers gemaaide grasvelden en perfect bijgehouden bomen en hagen maakte het beeld van het landschapsontwerp. Natuur werd gezien als toevluchtsoord vanuit de stoffige en vieze stad. Groene gebieden werden gecreëerd voor recreatie en toerisme.

Natuur en stad komen samen in het centrum van Burgos, ES. Beeld Robbert Guis

Natuur en stad komen samen in het centrum van Burgos, ES. Beeld Robbert Guis

Nu klimaatverandering meer en meer zichtbaar wordt in ons dagelijkse leven, zullen we met een ander idee over de natuur de stad ontwerpen. Een manier waarbij we natuurlijke processen proberen te begrijpen en onderdeel maken van de leefomgeving. De grens tussen wat we stad noemen en landschap zal hierdoor vervagen. In dit grenzeloze land zullen we leren dat leven met de natuur de enige duurzame vorm van leven is en zo ook de enige duurzame manier van stad maken is.

Lees verder

 

 

Reageer op dit artikel