blog

Blog – Stad van de toekomst: Bilbao Defect

Stedenbouw

Blog – Stad van de toekomst: Bilbao Defect
Stad van de Toekomst: Maak met publieke ruimte het beeld van de stad. Beeld Yorit Kluitman

Door Robbert Guis – Hoe ontwerp je de stad van de toekomst? Nu het leven in de stad populairder lijkt dan ooit, zullen we slim moeten verdichten. Dat werkt alleen als de open ruimtes net zo goed zijn ontworpen als de bouwvolumes daaromheen.

Na uitgebreid ontwerpend onderzoek met een multidisciplinair team, in opdracht van BNA Onderzoek, formuleerde Robbert Guis 9 lessen voor de stad van de toekomst. Welke houding ten opzichte van deze opgave moeten wij architecten en stedenbouwers hebben in tijden van grote transitie? Dit jaar verklaart hij elke maand een les nader met een blog. Vandaag les 3: Maak met publieke ruimte het beeld van de stad.

In de afgelopen eeuw stond het object centraal in de architectuur en stedenbouw. Denk aan het Sydney Opera House, het Guggenheim Museum in Bilbao, La Grande Arche in Parijs, de Erasmusbrug in Rotterdam en Museum aan de Stroom (MAS) in Antwerpen. Het zijn stuk voor stuk objecten die het beeld van de stad hebben bepaald.

Guggenheim Museum in Bilbao

Guggenheim Museum in Bilbao

Deze nieuwe gebouwen kregen de schone taak de stad aantrekkelijk te maken. Veel steden waren door de industrie of haven vergrijsd. Ze hadden cultureel niet genoeg om mee te schitteren en vaak een probleem met het imago. Een iconisch publiek gebouw kon zorgen voor nieuw elan, status en commercie. Wat goed kon zijn voor de ontwikkeling van de gehele stad. Investeren in één goede publiekstrekker, in plaats van in vele bouwwerken een beetje, zorgde voor grotere impact. Het Guggenheim Museum in Bilbao en het daarnaar vernoemde Bilbao Effect, is hiervan het belangrijkste voorbeeld.

Hoewel het beleid succesvol is gebleken, lijkt het effect achterhaald. Met de opkomst van de pop-up beweging, de exponentiële groei van festivals en evenementen in steden, de herontdekking van stadsstraten, parken en pleinen verandert het gebruik en de betekenis van de stad in rap tempo. Een stad waarbij identiteit meer wordt ingegeven door het stadsleven zelf, de dingen die er gebeuren en die je er kan ervaren. Een stad die inclusief wil zijn voor haar bewoners en passanten kan deze verschuiving inzetten om de publieke, en dus niet commerciële (door beleggers verworven) ruimten tot het herkenbare beeld van de stad te maken.

Foodfestival Djemaa el Fna in Rotterdam. Beeld Robbert Guis

Foodfestival Djemaa el Fna in Rotterdam. Beeld Robbert Guis

Valencia Effect

Het Bilbao Effect heeft wereldwijd zijn aftrek gehad als vruchtbare strategie in stedelijke planning. Toch associeer ik de Spaanse steden, waar ik er veel van bezocht, juist met tegenovergestelde kenmerken. Steden waarbij het leven in elke toonaard wijdverspreid is te vinden in de straten, pleinen, parken en stegen die het rijk is. Een goed voorbeeld waarbij het beeld van de stad juist wordt bepaald door de publieke ruimten is mijns inziens Valencia.

De historische binnenstad lijkt een stenen massa waaruit de open ruimte zijn uitgehouwen. Ik herinner mij dit deel van de stad als een aaneengesloten reeks van verschillende type buitenruimte en publieke interieurs vol van leven. Vanaf het dakterras van het appartement dat mijn vriendin en ik er een week huurden, verkreeg je hierover een prachtig uitzicht. Zoals veel andere steden hebben gewerkt aan een imposante skyline om vanaf dergelijke punten te aanschouwen, werd hier het tegenovergestelde beeld tentoongesteld. Wat vanaf het terras een onherkenbare complexe brij aan gebouwen lijkt, is op straatniveau een toegankelijk continu netwerk met veel herkenningspunten om je de stad eigen te maken.

skyline van Valencia. Beeld Robbert Guis

Skyline van Valencia. Beeld Robbert Guis

Op de momenten dat we snel een groot stuk van de stad wilden doorkruisen, liepen we naar Jardín del Turia. Dit langgerekte park ligt in een oude rivierbedding en meandert dwars door de stad. Als een doorgaande lint van sportvelden, een dierentuin, waterpleinen, tuinen en schaduwrijke groene parken vormt dit een rijke collectie aan publieke ruimten die het leven in de stad aangenaam maken. In tegenstelling tot de binnenstad, die een gevoel van geborgenheid en kleinschaligheid in zich draagt is Jardín del Turia open en fungeert het als verbinding tussen verschillende delen van de stad. Het is een poreuze plek die stukken stad met elkaar verbindt en tegelijkertijd een verblijfsruimte is. Een ruimte die de hoge dichtheid van de omliggende wijken mogelijk maakt.

Jardín del Turia in Valencia. Beeld Robbert Guis

Jardín del Turia in Valencia. Beeld Robbert Guis

De door Santiago Calatrava ontworpen ‘iconische’ gebouwen, die een schakel vormen tussen stad en landschap, staan als museumstukken in het park geplaatst. Toch is deze toeristische trekpleister ondergeschikt aan Jardín del Turia. Het dagelijkse leven van bewoners voert de boventoon gezien de vele wandelaars, hardlopers, fietsers en honden met hun baasje die je er tegenkomt.

Lees ook

Onderdeel van de stad

Een paar jaar na het bezoek aan Valencia, een hoop andere Spaanse steden hiertussen, bezocht ik Logroño. Een middelgrote stad in La Rioja, het noorden van het land. Het gemeentehuis van deze stad werd in 1974 ontworpen door de architect Rafael Moneo. Het ontwerp is een prachtige moderne interpretatie van de ruimtelijke condities die ik in alle Spaanse steden voorbij heb zien komen.

Gemeentehuis in Logroño door Rafael Moneo. Beeld Robbert Guis

Gemeentehuis in Logroño door Rafael Moneo. Beeld Robbert Guis

De vorm van het gebouw brengt een groot entreeplein voort. Doordat het ten opzichte van het stedelijke grid gedraaid is, wordt de ruimte een unieke plek in het weefsel van de stad. Het plaatsen van bomen rijen in de eigenlijke rooilijn, versterkt dit effect. De open ruimte die de nieuwe bebouwing hiermee voortbrengt, is in alle opzichten meer aanwezig dan de bebouwing zelf.

Het gemeentehuis is zo een fragment van de stad en niet enkel een symbolisch gebouw. Precies zoals Rafael Moneo beoogde met zijn ontwerp. Door het toepassen van dakoverstekken, arcades en onderdoorgangen wordt de continuïteit van de stad verweven met de architectuur. Wat ontstaat is een zeer helder, goed te plaatsen publieke ruimte die zorgt voor contact met zijn omgeving en openheid in de stad.

Gemeentehuis in Logroño door Rafael Moneo. Beeld Robbert Guis

Gemeentehuis in Logroño door Rafael Moneo. Beeld Robbert Guis

Obstakels

“Een gebouw dat niet verbonden is met zijn omgeving is een obstakel. Daarom is het essentieel dat er rondom gebouwen ruimtes zijn die een verbinding leggen met de omgeving. In de bouwmassa uitgespaarde openbare, openbaar toegankelijke of collectieve ruimtes kunnen het raakvlak tussen gebouw en omgeving vergroten en voorkomen dat de stad wordt gereduceerd tot eenduidige open ruimtes en even eenduidige afgesloten bouwmassa’s,” schrijft Dick van Gameren in het boek Revisies van de Ruimte (2005).

Boek 'Revisies van de Ruimte' door Dick van Gameren

Boek ‘Revisies van de Ruimte’ door Dick van Gameren

Het boek is een pleidooi voor ruimtelijke rijkdom als middel om een gebouw en zijn omgeving op een betekenisvolle manier te laten functioneren. Hoewel het boek een genuanceerde toon heeft, uit het impliciet kritiek op de eendimensionale benadering van de architectuur als enkel vorm of concept. Het agendeert daarmee tegen de ruimtelijke schraalheid van veel hedendaagse projecten. Het doet de vraag stellen: moeten we steden maken waarbij het beeld dat we van ze hebben gestoeld is op beeld alleen, of juist door het gebruik van – en bewegen door de stad?

Maak met publieke ruimte het beeld van de stad

Nu we economische crisis jaren achter ons hebben gelaten, het leven in de stad populairder lijkt dan ooit en de vraag naar woningen stijgt, zullen we de komende decennia meer en meer nieuwe bouwwerken toevoegen. Deze verdichting en concentratie roept soms vragen op, vooral bij bewoners van de stad. Plannen hiervoor zijn levensvatbaar als ze ruimtelijke verbindingen en bewegingen voortbrengen met het bestaande.

Jardín del Turia in Valencia. Beeld Robbert Guis

Jardín del Turia in Valencia. Beeld Robbert Guis

Door de open ruimte even goed te ontwerpen als de bouwvolumes daaromheen en publieke routes door gebouwen te laten kruisen ontstaan nieuwe plekken. Plekken die er voorheen niet waren. Zo wordt de architectuur dienstbaar aan de stad. Verdichting kan zo zorgen voor meer publieke ruimte en in sommige gevallen, gek genoeg, ook voor meer openheid.  Zo worden deze ruimten in stad, de publieke, niet-commerciële ruimten, zorgvuldig uitgesneden uit de bebouwde massa, omringd door prachtige architectuur met levendige functies aan de straat, het nieuwe beeld van een stad.

Lees verder

 

 

Reageer op dit artikel