blog

Blog – Architectuur in een digitaal tijdperk

Stedenbouw

Blog – Architectuur in een digitaal tijdperk

Door Harm Tilman – Wat is de rol van architectuur en stedenbouw in een digitaal tijdperk? Wat is nog de betekenis van de fysieke omgeving als je steeds meer tijd doorbrengt in digitale werelden? In Amsterdam vond een inspirerende paneldiscussie plaats tussen Ben van Berkel, Ad Verbruggen en Arief Ernst Hühn. Welke voordelen biedt de digitale techniek? En wat zijn de schaduwzijden?

Ruimtelijke ordening is de best denkbare afstemming tussen mens en gebouwde omgeving. Dit was de definitie die veertig jaar geleden ten grondslag lag aan de ruimtelijke ordening. Lange tijd was deze definitie geldig ofschoon soms zeer betwist. Het leidde tot bijstellingen, waarvan het draaien aan een lopende motor wellicht wel de meest pregnante was. Bijstellingen maar geen wezenlijke veranderingen. In essentie bleef de stad een machine waaraan gewerkt kon worden.

Mens, ruimte en techniek

Nu we zijn overgaan naar een digitaal tijdperk houdt deze definitie geen stand. De techniek heeft een zodanige invloed gekregen op menselijk gedrag en ruimtelijke ontwikkelingen dat we nu op zijn minst kunnen spreken van een driehoeksverhouding tussen mens, ruimte en techniek. Belofte is dat je dankzij de techniek een betere en gezondere leefomgevingen kunt maken. Maar behalve als middel leidt de techniek ook een eigen leven.

Brainport Smart District in Helmond door UNStudio en Felixx, beeld BSD Landscape Vision

Brainport Smart District in Helmond door UNStudio en Felixx, beeld BSD Landscape Vision

Architectuur in tijden van digitalisering

Over de voordelen maar ook de nadelen van architectuur in het tijdperk van digitalisering vond afgelopen week in het FreedomLab te Amsterdam een interessant gesprek plaats tussen architect  Ben van Berkel, filosoof Ad Verbruggen en computerexpert Arief Ernst Hühn. Onderwerp van de discussie was de rol van de fysieke omgeving, nu we steeds meer tijd doorbrengen in fysieke omgevingen.

Fysieke omgeving

De fysieke omgeving doet er nog steeds toe. Tegelijkertijd zijn we ons er steeds minder van bewust, aangezien sensoren en hieraan gekoppelde systemen steeds meer de omgeving regelen en inrichten waarin we verkeren en verblijven. Over de vraag welke impact de digitale wereld heeft op de leefomgevingen, liepen de meningen sterk uiteen.

Brainport Smart District in Helmond door UNStudio en Felixx, beeld BSD Landscape Vision

Brainport Smart District in Helmond door UNStudio en Felixx, beeld BSD Landscape Vision

Zelf lerende omgevingen

Ben van Berkel gaf aan dat je data kunt inzetten om betere, meer gezonde omgevingen te creëren. Hij ziet veel in het idee van zelf lerende omgevingen. De techniek biedt je bijvoorbeeld ook de mogelijkheid om esthetische ervaringen te koppelen aan bewegingen door de stad, door ritmes te maken, kleuren aan te geven en rust te creëren.

Grenzen tussen leefsferen

Hühn stelt dat door de digitalisering van de wereld de grenzen tussen leefsferen beginnen te vervagen. Ook wees hij erop dat mensen nu al in gesprek gaan met technologie. Dit geldt ook voor gebouwen. Voorts constateerde hij dat de virtuele wereld steeds meer binnendringt in de fysieke wereld.

Pauzes

Als dit allemaal waar is, is nauwelijks voorstelbaar dat je je nog kunt onttrekken aan het digitale. Er valt veel voor te zeggen dat je je van tijd tot tijd pauzes moet nemen en de digitale stromen laten voor wat het is, maar de ruimte die je dan betreedt zijn bepaald geen vacuüm, maar een onstabiel gebied dat met zijn eigen onmogelijkheid moet omgaan.

Reset door UNStudio en Scape

Schaduwzijden techniek

Verbruggen ging vooral in op de schaduwzijden die optreden als de techniek een verlengstuk wordt van je lichaam. Want behalve middel is deze techniek ook een extensie waarmee een deel van je lichaam wordt geamputeerd. Door de Tomtom verleer je bijvoorbeeld kaart lezen, let je minder op de omgeving en ga je uiteindelijk geheel anders rijden.

Buiten je lichaam

Schaduwzijde van deze ontwikkeling is dat je verhuist naar een ruimte waarin je voortdurend wordt geprikkeld en je ‘buiten je lichaam’ gaat leven. Grote kans dat je een aandacht stoornis ontwikkelt en geheel opgaat in de virtuele ruimte waarvan aandacht de grondstof is.

Ben van Berkel (Foto: ©oddproduzioni)

Ben van Berkel Beeld ©oddproduzioni

Liften wegstoppen

Oplossingen waren er ook. Van Berkel gaf aan dat je beide werelden uit elkaar zou kunnen trekken. Door bijvoorbeeld in gebouwen de liften weg te stoppen zijn mensen eerder geneigd de trap te nemen.

Discipline

Verbruggen zoekt het meer in de menselijke conditie. Je kunt je best in de virtuele wereld storten maar dan moet je wel een vraag hebben. En discipline, aldus Verbruggen. Dat lijkt geen gekke gedachte. Discipline is immers de essentie van vrijheid en vormt een voorwaarde voor geluk, zoals Badiou ooit zei.

Nudges of confrontatie

Het zijn vragen die centraal staan in het ontwerpdebat van vandaag: de verhouding tussen mensen en omgeving, wensen en realiteit. Daarmee kwam vanzelfsprekend de vraag op tafel welke rol het ontwerp speelt. Maakt ze nudges die mensen onbewust de goede kant op sturen, zoals de verstopte lift van Van Berkel, of schudt ze mensen wakker en zoekt ze de confrontatie op, een positie waar Verbruggen toe leek te neigen.

Brainport Smart District in Helmond door UNStudio en Felixx, beeld BSD Landscape Vision

Brainport Smart District in Helmond door UNStudio en Felixx, beeld BSD Landscape Vision

Politiek

De politiek van de architectuur en stedenbouw is daarmee terug van weggeweest. Data kun je inzetten om betere gezondere werkomgevingen te maken maar het is wel de vraag wie de algoritme ontwerpt en beheert. Want welke richting je ook kiest, de vraag blijft wie over de data gaat en welke disciplines vereist zijn. Dat zijn geen zaken die je aan de markt kunt overlaten.

Fysieke kwaliteit

Minstens zo interessant is de vraag wat de digitale wereld betekent voor de fysieke. Het digitale tijdperk roept niet minder maar juist meer vragen op over de fysieke kwaliteiten van architectuur. De fysieke ervaring vereist het bespelen van de relaties tussen binnen en buitenruimtes, tussen publieke en private ruimtes, tussen ruimtes voor verkeren en verblijven.

Lees ook

Reageer op dit artikel