blog

Blog – Valt verbroken band met natuur te herstellen?

Stedenbouw

Blog – Valt verbroken band met natuur te herstellen?
Tentoonstelling Broken Nature, Milaan 2019

Door Harm Tilman – Kun je met ontwerp de verstoorde verhoudingen tussen mens en natuur herstellen? Dat is de intrigerende vraag die curator Paola Antonelli stelt op de tentoonstelling ‘Broken nature’ in Milaan.

De band tussen mens en natuur is in de loop van de tijd verbroken. Dat blijkt al uit zo iets simpels als de wilde planten die in ons landschap zijn verdwenen. Door het ontwerp in te zetten kun je werken aan het herstel van deze band. Dat is het boeiende uitgangspunt van de tentoonstelling Broken Nature waarmee de 22ste Triennale van Milaan is geopend. Curator Paola Antonelli spreekt in dit verband over ‘restorative design’.

Ontwerpfouten

Een dergelijke positieve rol lijkt minder vanzelfsprekend dan het is. Ontwerp speelt immers niet altijd een positieve rol. Dat maakt de ramp twee maal vlak achter elkaar met de Boeing Max duidelijk. Het toestel werd onder druk van de concurrentie vervroegd op de markt gebracht, ondanks klaarblijkelijke ontwerpfouten. Noodzakelijke veiligheidsvoorzieningen werden door de fabrikant als opties aangeboden.

Boeing 737 Max, het paradepaard van Boeing, staat na twee crashes aan de grond, de Volkskrant, 12 maart 2019

Herstel van verbroken band

In het antropoceen hebben menselijke activiteiten een enorme impact op ecosystemen, met negatieve consequenties voor klimaat, watervervuiling en luchtkwaliteit. Het ontwerp verandert of komt anders in de wereld te staan. Als iedereen zijn of haar verantwoordelijkheid neemt, kan het ontwerp worden gericht op herstel. Het doel is de connecties tussen mensen en ecosystemen te repareren en opnieuw op te bouwen.

Geschiedenis en wetenschap

In de geschiedenis van de triënnale is een dergelijke reflectie op het ontwerp een terugkerend aandachtspunt. In de jaren 80-90 werd op achtereenvolgende triënnales nagedacht over de rol van het ontwerp in stedelijke processen. Geschiedenis speelde op de achtergrond een belangrijke rol. Nu van ontwerp wordt gevraagd of en op welke manier ze het menselijke leven kan verlengen, is deze rol overgenomen door de wetenschap.

De tentoonstelling Cottà immaginate uit 1987 belichtte de rol van het ontwerp in stedelijke processen

Wind in de zeilen

Een mooi voorbeeld is de Wind Map waarmee de architecten Fernanada Viégas en Martin Wattenberg op basis van data van de National Weather Service de windstromingen in de VS in kaart brengen. De kaart schetst met behulp van visuele bewegingen een levendig portret van het windlandschap van Amerika. Deze oudste energiebron gaf de eerste ontdekkingsreizen wind in de zeilen en vormt volgens de architecten een sleutel voor de toekomst.

Wind Map door Fernanda Viégas en Martin Wattenberg, Tentoonstelling Broken Nature, Milaan 2019

Nadenken over erfenis

Antonelli verwacht niet dat de mensheid nog te redden is. Ze trekt een vergelijking met ieders sterfelijkheid. Als het einde nadert, ga je nadenken over je nagedachtenis. Je wilt iets nalaten waarop je trots bent. Dat zou de mensheid ook moeten doen, nu haar einde nadert, aldus Antonelli. Het is misschien geen vrolijke maar wel een eerlijke boodschap. De klimaatcommissie van Verenigde Naties heeft immers gewaarschuwd dat we nog maar twaalf jaar hebben om iets aan de klimaatverandering te doen en catastrofale overstromingen en droogte te voorkomen.

Impact menselijke activiteiten

De openingszaal van de tentoonstelling Broken Nature is indrukwekkend: op satellietbeelden van de NASA is te zien welke impact natuurrampen en menselijke activiteiten hebben op landschappen over de gehele wereld. Een zaal verder is een opstelling gemaakt met fossielen van de toekomst. Deze ‘Plastoglomerates’ van Kelly Jazvac kenmerken het Antropoceen, het nieuwe geologische tijdperk dat de mensheid is ingegaan. Ze bestaan uit afzettingen van zand en plastic, afkomstig van drinkflessen, tandenborstels visnetten en aanstekers.

‘Plastoglomerates’ van Kelly Jazvac, Tentoonstelling ‘Broken Nature’, Milaan 2019

Intrigerende vragen

Broken Nature laat zien hoe we er voorstaan. Ze gaat niet uit de weg dat de klimaatverandering zich nu aan het voltrekken is en niet pas in 2050. Evenmin is de tentoonstelling overdreven optimistisch over wat we daaraan kunnen doen. Broken Nature stelt intrigerende vragen, tegelijkertijd gaat ze praktische oplossingen niet uit de weg.

Tentoonstelling ‘Broken Nature’, Milaan 2019

Hippo Roller

Een mooi voorbeeld van de laatste is de Hippo Roller, een project van de Zuid-Afrikaanse ingenieurs Pettie Petzer en Johan Jonker. In tal van Afrikaanse nederzettingen liggen de waterputten vrij ver van de woningen. Vrouwen en kinderen moeten om het water op te halen, vaak kilometers lopen naar op meestal hoger gelegen punten. De daar gevulde watercontainers nemen ze dragend op hun hoofd mee terug naar huis. De Hippo Roller maakt het mogelijk meer water te vervoeren en op een meer comfortabele manier.

Hippo Roller door Pettie Petzer en Johan Jonker, Tentoonstelling ‘Broken Nature’, Milaan 2019

Gesloten stad

Ook zijn er talloze projecten die interessante vragen oproepen. Het project ‘The Fallacy of the Closed System [Malfictions]’ van de architecten Roberto Feo en Rosano Hurtado bestaat uit een grote, glazen maquette van een gesloten stad. Volgene Feo en Hurtado ligt een vergelijkbaar gesloten systeem aan de basis van huidige entropische modellen zoals Brexit en Make America Great Again. Het hiermee nagejaagde, geïdealiseerde verleden heeft echter feitelijk nooit gewerkt en gaat voorbij aan de complexe open systemen waarin juist hoop voor de toekomst besloten ligt.

Het project ‘The Fallacy of the Closed System [Malfictions]’ van de architecten Roberto Feo en Rosano Hurtado, Tentoonstelling ‘Broken Nature’, Milaan 2019

Afval als nieuw materiaal

De sectie afval en circulaire economie is een sterk onderdeel van Broken Nature. Het ‘Ore streams’ project van Formafantasma laat zien hoe je afval van elektronische consumptiegoederen kunt verwerken tot en gebruiken als nieuw materiaal voor meubels. Het resultaat is een strakke serie kantoormeubelen die zijn verfraaid met moederborden en computeronderdelen.

Formafantasma, Ore streams, Tentoonstelling Broken Nature, Milaan 2019

Varken

Christien Meindertsma, met meerdere projecten goed vertegenwoordigd in Broken Nature, zoekt in het project ‘PIG 05049’ omgekeerd uit wat met een varken gebeurd nadat het is geslacht. Het levert 185 verschillende producten op die voor zeer uiteenlopende doeleinden worden gebruikt, van tandpasta tot remschijven. Wat het nog moeilijker maakt om als vegetariër door het leven te gaan.

Het project PIG 05049 van Christien Meindertsma en Julie Joliat, Tentoonstelling Broken Nature, Milaan 2019

Melanine in glas

De issues roepen ook visionaire antwoorden op. Melanine is een pigment dat bescherming biedt tegen straling en tal van andere essentiële functies vervult. Als zodanig speelt het een belangrijke rol in de gezondheid van mensen. Deze stof kan tegenwoordig met behulp van moderne chemische technieken worden geproduceerd. De architect Neri Oxman stelt voor om melanine toe te voegen aan glas en zo iets te doen aan de dagelijkse bescherming tegen ultraviolet zonlicht.

Neri Oxman, Totems, Tentoonstelling Broken Nature, Milaan 2019

Bouwen met zijde

Van dezelfde ontwerpster is in de tentoonstelling tevens het Silk paviljoen opgenomen. In dit project verkent Oxman de relatie die je zowel op productniveau als in de architectuur kunt leggen tussen digitale en biologische fabricage. Zij bestudeerde hiervoor het gedrag van zijderupsen bij het maken van hun cocons. Op basis van een door een Computer-Numerically Controlled (CNC) machine opgezet paviljoen, zette Oxman 6.500 zijderupsen in om dit zijde-paviljoen verder te vervolmaken.

Silk Pavilion door Neri Oxman, Tentoonstelling Broken Nature, Milaan 2019

Verbinding met het landschap

Minstens zo mooi (als dat het juiste woord is) zijn de foto’s van Laura Aguilar in de woestijn van New Mexico. De poging die deze fotograaf doet in ‘Nature Self-Portrait’ om zich te verbinden met het landschap, komt wellicht het dichtst in de buurt van het project van Antonelli. Je ziet Aguilar liggen in het landschap, tussen stenen en bomen. Het landschap lijkt zich voort te zetten in haar lichaam om daarmee samen te gaan.

Laura Aguilar, Nature Self-Portrait, Tentoonstelling Broken Nature, Milaan 2019

Politiek en ontwerp

De tentoonstelling focust op wat iedereen kan doen op individueel niveau. Broken nature laat je zien wat jij kunt ondernemen om positieve veranderingen op gang te brengen. Dat is de kracht maar ook de zwakte ervan. Broken nature gaat niet in op de politiek achter het ontwerp. Om rampen als die van Boeing te voorkomen is dat juist noodzakelijk.

Tentoonstelling Broken Nature, Milaan 2019

Keuzes en patronen

Wat de tentoonstelling echter wel duidelijk maakt is dat je keuzes hebt en patronen kunt doorbreken. Behalve vlees eten, kun je ook vegetariër worden, minder vlees eten of vlees kopen van dieren die wel goed zijn behandeld. Als je eenmaal weet hoe vlees wordt geproduceerd kun je kiezen. Het principe van herstel van ecologische functies lijkt daarbij een belangrijk hulpmiddel. ‘Broken Nature’ laat goed zien hoe dergelijke herstelprocessen in hun werk kunnen gaan.

Lees ook

Reageer op dit artikel