blog

Blog: 2019 – het jaar van het platteland

Stedenbouw

Door Harm Tilman – 2019 is met een flinke knal begonnen en traditiegetrouw geeft de Architect een vooruitblik op het komende jaar. Wat kunnen we verwachten in het jaar van het platteland?

Deze blog is mijn eerste in het nieuwe jaar en om deze reden kan ik weinig anders dan een vooruitblik op 2019 geven. Wat wordt het voor een jaar? Woningbouw, klimaatakkoord, tiny houses of de stad, allemaal komen ze in aanmerking om het komend jaar te typeren. Maar vermoedelijk wordt 2019 een heel ander jaar: het jaar van het platteland. Laat ik proberen uit te leggen waarom.

‘Countryside: Future of the World’ in New York

In het Guggenheim Museum in New York opent volgend jaar in februari de lang verwachte tentoonstelling, getiteld ‘Countryside: Future of the World’. We zullen daar dit jaar het nodige van horen. Eind vorig jaar ging samensteller Rem Koolhaas reeds in debat met Louise Fresco. Ook voor rijksbouwmeester Floris Alkemade is het platteland een belangrijk speerpunt, getuige zijn Panorama op Nederland.

Floris Alkemade in Buitenhof: “Zonder de vier grote steden is Nederland de vijfde economie van Europa en groter dan de economie van België”

Volgens Rem Koolhaas is het feit dat 50 procent van de wereldbevolking in steden leeft een excuus geworden om de andere 98 procent van de oppervlakte van de wereld te negeren: het platteland. In zijn optiek zijn de uitgestrekte, niet-stedelijke gebieden van het platteland de grens van transformatie geworden.

De toekomst van het platteland wordt niet gepresenteerd als de onvermijdelijke uitkomst van een globale ontwikkeling. De modernisering van het platteland wordt niet verheerlijkt maar juist ter discussie gesteld. Ook blijft deze tentoonstelling weg van het idee dat we terug kunnen keren naar een verloren land.

Countryside: Future of the World luidt de titel van de tentoonstelling die begin 2020 in het Guggenheim Museum is te zien

Beide bieden een gebrekkig inzicht in de ontwikkelingen die de aarde doormaakt. Wat te doen, moet Koolhaas zich hebben afgevraagd? Door haar te beschrijven, luidt zijn antwoord. Hopelijk worden deze analyses snel vrijgegeven.

Stad en land

Op het platteland ligt een deel van de oplossing voor de woningvraag in de steden. Zwolle is daarvan een mooi voorbeeld. Voor 2027 wil deze stad minstens 6.000 huizen bijbouwen.

Zwolle en omgeving

Terwijl de stad zelf groeit, krimpen de gemeenten in de regio en vergrijst de bevolking. Uit een uitstekend artikel van Sam de Voogt op NRC.nl blijkt dat alleen wanneer stad en platteland met elkaar worden verbonden, het mogelijk gaat lukken de juiste woningen op de juiste plek te bouwen.

Het platteland biedt ruimte voor de bouw van woningen waarvoor in de stad geen ruimte is, de stad voor de voorzieningen die de dorpen zelf niet kunnen financieren.

Klimaatverandering

Maar er is een nog belangrijkere reden om 2019 tot het jaar van het platteland uit te roepen. Dat is het klimaatprobleem dat in Nederland eindelijk de aandacht krijgt die het verdient.

Volgens klimaatwetenschappers warmt de aarde op en wordt dit veroorzaakt door menselijke activiteiten.

Grafiek van IPPC over klimaatverandering, 2018

Dat is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Zoals bleek uit de discussie die op Twitter losbarstte na een kritische beschouwing van Andy van de Dobbelsteen, wordt dit vraagstuk door de elite om politieke redenen glashard ontkend.

Deze ontkenning hangt volgens analisten samen met twee fundamentele ontwikkelingen: enerzijds de deregulering die begin jaren negentig is doorgevoerd, ook in Nederland, en intussen enorm is uitgedijd; anderzijds de enorme toename van ongelijkheden in de wereld.

Nieuw klimaatregime

Dit komt overeen met de analyse die de socioloog Bruno Latour in zijn pas verschenen boek ‘Waar kunnen we landen?’ over het nieuwe klimaatregime geeft. Nog steeds is het het globale dat schittert, zegt hij. Je kunt daarbij aan van alles denken: van het beeld van Kim Kardashian die topless noodles naar binnen slurpt tot de wijze waarop president Donald Trump op globaal niveau politiek bedrijft.

Kim Kardashian eet Noodles: 2,8 miljoen likes

Het globale bevrijdt, enthousiasmeert en heeft nog altijd de eeuwige jeugd. Alleen bestaat het niet. Het lokale evenmin. De aarde is niet langer de ontvanger van onze handelingen, maar handelt zelf ook. Het is daarom van belang, aldus Latour, zoveel mogelijk koele kennis te verwerven over de warme activiteiten van de aarde.

Alle handelende instanties zouden zich de vraag moeten stellen, aldus Latour, hoe ze afstemmingslijnen kunnen herkennen die duurzaam zijn en hoe zij in deze afstammingslijnen kunnen worden opgenomen.

Giftige utopieën

In een recente kritiek in de Financial Times hekelt criticus Edwin Heathcote de huidige nostalgie voor de toekomst van het verleden. Hij beschrijft de hiermee verbonden escapistische fantasieën als een manier om ons bewustzijn van de klimaatverandering te sublimeren.

De kosten van deze ‘giftige utopieën’ worden pas nu duidelijk. Het visionaire utopisme uit de jaren 60 en 70 is beladen met de kennis van wat sindsdien is gebeurd. De wispelturige behoefte aan groei manifesteert zich in eindeloze, energie-vretende gebouwen.

Edwin Heathcote, ‘Toxic Utopias: how radical 1960s architecture got it so wrong’, Financial Times

Het meest verstandige wat je tegenwoordig dan ook kunt doen, aldus Heathcote, is deze verleidelijke beelden vergeten en je gaan bezighouden met het hergebruik en de acceptatie van bestaande structuren. Dankzij de technische ontwikkelingen van de laatste tien jaar behoort dat nu tot de mogelijkheden.

Nieuwe generatie architecten

Dit jaar breekt een generatie architecten door, die bestaande situaties wil behouden, opnieuw programmeren en tot leven wekken.

Een mooi voorbeeld is Office Winhov die dit jaar ten minste drie projecten oplevert waar we al enige tijd naar uitkijken. Tot deze behoren de renovatie en uitbreiding van Station Amsterdam Amstel, de transformatie van het voormalige V&D-complex in Amsterdam en het Trippenhuis complex in Amsterdam. Minstens zo benieuwd zijn we naar de uitbreiding van Museum De Lakenhal in Leiden door Happel Conelisse Verhoeven Architecten (HCVA).

Office Winhov, Trippenhuis complex Amsterdam, 2015–2018, tuinzaal

Winhov en HCVA behoren tot een generatie die de verplichting voelt om bestaande situaties zo zorgvuldig mogelijk te lezen, te beschrijven, te analyseren en te interpreteren. Op deze manier slaagt ze erin een zeker graad van authenticiteit te bewaren, die zowel in het modernisme als het lokalisme verloren gaat.

Pop 2.0

De architectuur maakt daarmee een zelfde ontwikkeling door als de popmuziek. Lange tijd dreef deze op twee succesfactoren: publiek en genre. Dankzij streaming is dit systeem compleet ontmanteld, aldus Jon Caramanica in New York Times. Sterren als Kate Perry en Justin Timberlake verliezen snel aan relevantie.

Caramanica spreekt in dit verband over pop 2.0. Deze komt voort uit verschillende scènes en werkt met een onderscheiden set regels. Je hoeft niet altijd de centrale ster te zijn in een stuk. Samenwerking is eerder regel dan uitzondering.

How a New Kind of Pop Star Stormed 2018 door Jon Caramanica

Voorheen moesten hiphop, country of metal artiesten als ze pop gingen doen, iets van hun authenticiteit en urgentie inleveren. Tegenwoordig bereiken deze musici ongefilterd de top. Voorbeelden zijn musici als Drake, Post Malone, Bad Bunny, Lil Peep en J. Balvin. Maar grappig genoeg ook Ed Sheeran, volgens Caramanica een overlever waar zijn metgezellen uitsterven.

Amateur-architectuur

Dat 2019 het jaar van het platteland wordt, is dus goed nieuws voor ontwerpers. Het platteland heeft immers altijd architecten nodig.

Op het platteland is iedereen een architect. Almere is in dit opzicht een goed laboratorium. In het ene gebied of wijk kunnen bewoners zelf hun huizen bouwen, in andere wijken corporaties of ontwikkelaars. Maar ook de laatste hebben steeds meer oog voor de gebruikers, getuige bijvoorbeeld het voornemen van BPD om in te spelen op de behoefte aan gestapelde, niet-grondgebonden woningen voor families met kinderen, zoals naar voren komt in de Family Scraper van Van Bergen Colpa.

Van Bergen Colpa, Family Scraper de Maasbode, Rotterdam

Mede daardoor ontwikkelt de architectuur zich tot een amateur-architectuur avant la lettre. Deze architectuur voor en met mensen is bij uitstek de architectuur van het platteland.

Lees ook

Reageer op dit artikel