artikel

SELECT Experiment in circulaire gebiedsontwikkeling: Superlocal in Kerkrade door Maurer United Architects

Stedenbouw

Door Harm Tilman – In wijk Bleijerheide van Kerkrade vindt een bijzonder experiment met betrekking tot circulaire gebiedsontwikkeling plaats De ambitie van Superlocal is om de materialen van enkele leegstaande hoogbouwflats uit de jaren zestig te hergebruiken voor de bouw van 130 nieuwe woningen en de inrichting van het openbare gebied.

In Kerkrade was een van de eerste steenkolenmijnen van Europa te vinden. De steenkoolwining in dit gebied gaat terug tot de elfde eeuw, reden dat het afwisselend Duits, Belgisch en Nederlands bezit is geweest. De mijnen zorgden voor de rappe groei van de agglomeratie en leidden tot de bouw van verschillende mijnwerkerskolonies. Al heel vroeg werd geëxperimenteerd met moderne architectuur, waaronder het Glaspaleis in Heerlen.

Sluiting Limburgse mijnen

Tussen 1965 en 1974 sloten de Limburgse mijnen en gingen 45.000 banen in de mijnbouw verloren. De groei ging aanvankelijk gewoon door. De vier Wilma flats zijn in 1967 ontwikkeld. Het complex bestaat uit 400 identieke, zogenoemde systeemwoningen voor gezinnen, keurig verdeeld over de vier gebouwen. In Kerkrade bestond een hecht sociaal netwerk van verenigingen en cafés wat zorgde voor goede onderlinge banden tussen de bewoners.

In 1967 werden in de wijk Bleijerheide van Kerkarde vier Wilmaflats gebouwd

Sociaal netwerk

Van dit sociaal netwerk is op dit moment niet veel meer over. De nabij gelegen marktstraat met winkels en cafés kent een grote leegstand. De flats zelf zijn ook leeg komen te staan, onder meer vanwege de slechte bouwtechnische staat waarin ze verkeren. Balkons en galerijen worden al geruime tijd gestut in verband met de veiligheid. De krimp in de regio heeft dit proces versneld.

De sloop van de eerste Wilma-flat in 2012 leidde tot een herwaardering van waarden

Slow, less & local

De eerste flat is in 2012 gesloopt. Dat maakte veel los vanwege de vele herinneringen van de bewoners en de woningbouwvereniging ontwikkelde een andere aanpak, gericht op behoud van waarden en materialen. Zo kwam in 2014 het project Superlocal tot stand waarvoor Maurer een circulaire procesdriehoek uitwerkt. De uitgangspunten van ‘fast, more & global’ zijn vervangen door die van ‘slow, less & local. “We gaan de transformatie gefaseerd uitvoeren, minder bouwen en we houden het zoveel mogelijk lokaal”, zegt Marc Maurer.

Circulaire procesdriehoek van Maurer

Indexatiejaar

In een indexatiejaar interviewden de ontwerpers de mensen die nog in de drie overgebleven flats woonden. Tevens is onderzoek gedaan naar de constructie en de in de flats verwerkte materialen. De ontwerpen die op basis hiervan zijn gemaakt, worden opgeleverd in 2020, het jaar waarin de IBA Parkstad zich aan het grote publiek zal presenteren.

Expopaviljoen

Uit een van de flats zijn drie woningen gezaagd die vervolgens op de grond tot expopaviljoen zijn samengevoegd. Het paviljoen is van 100 % gerecycleerd materiaal gemaakt. Het betekent ook dat het niet geïsoleerd is en niet is afgewerkt. De isolatie uit de flat is niet hergebruikt om de simpele reden dat er geen isolatie in de flat zat. Het paviljoen is volgens Maurer eerder een statement dan een functioneel gebouw. Wel ontdekte je waar je allemaal tegen aan loopt.

Exploded view van het circulaire paviljoen

Gebouwen als mijnen

Op dit moment worden de overige flats gesloopt. Al het bouwmateriaal wordt op locatie opgeslagen, klaar voor hergebruik. Het beton wordt vergruisd en de bergen vergruisd beton hebben veel weg van de mijnbergen van weleer. In dezelfde zin kun je de overtollige gebouwen als nieuwe mijnen beschouwen.

Bergen vermalen beton in hoogbouwwijk

Betongranulaat beperkt toepasbaar

Met behulp van deze materialen worden op dit moment drie experimentele woningen gebouwd, naar een ontwerp van Sec Architecten. Het betongranulaat is echter niet van een zodanig kwaliteit dat de nieuwe flat daarvan kan worden gemaakt. Het wordt nu verwerkt in de funderingen en de bestrating van het park.

Gesloten watercirculatie

Het park is een ontwerp van Ziegler Branderhorst. In het park zijn de footprints van de flats zichtbaar gemaakt. De ene footprint is gethematiseerd met een waterzuiveringsinstallatie, wbl en wnl. De andere footprint is een stiltetuin geworden. Het water wordt via verharde paden verzameld in een buffer. In het plan is uitgegaan van een volledig gesloten watercirculatie.

Gesloten waterkringloop in Bleijerheide Kerkrade, ontwerp Ziegler Branderhorst

Nieuwe helft flat

De laatste flat wordt voor de helft gesloopt. Tegen het deel dat blijft staan, wordt vervolgens een nieuwe helft aangebouwd. Het ontwerp van deze nieuwbouwgalerijflat is gemaakt door Maurer in opdracht van Heemwonen. Het nieuwe deel is gemaakt volgens de huidige bouwvoorschriften en is twee lagen hoger, een gevolg van de voorgeschreven verdiepingshoogte.

Nieuwe galerijflat door Maurer United Architects

Type galerijflat

Het type van de galerijflat is gegeven. Binnen dit type ontwierp Maurer zeven verschillende woningplattegronden. De variatie zit in het aantal kamers, verdiepingen en balkons. Het trappenhuis bestaat uit twee trappen die door elkaar heen lopen. In de plint van de bestaande flat zitten geen garages meer, maar komen sociale voorzieningen voor de bewoners van de flat.

Nieuwe galerijwoningen door Maurer United Architects

Lees ook

Reageer op dit artikel