artikel

Intercultureel maatschappelijk experiment – Metropolenhaus in Berlijn door bfstudio-architekten

Stedenbouw

Welke kwaliteiten projecten kunnen ontwikkelen die tot stand komen zonder de klassieke rolverdeling van opdrachtgever en architect, demonstreert de nieuwe stadswijk rond de voormalige Blumengroßmarkthalle in Berlin-Kreuzberg. Het is een modelwijk die voortvloeide uit een langdurig proces van publieke debatten. Het project omvat twee woonprojecten met stedelijke functies op de begane grond, evenals een bedrijfs- en schoolgebouw. Het doel: een aanbod creëren van voordelige, flexibele ruimtes voor gecombineerde stedelijke functies in het centrum van de stad, dat bovendien voor alle maatschappelijke lagen toegankelijk moet zijn.

Tekst Claus Käpplinger

Aan de zuidkant van de Lindenstrasse heerste aan het begin van het nieuwe millennium groot maatschappelijk ongenoegen. Tussen het einde van de Tweede Wereldoorlog en de Internationale Bau-Ausstellung in de jaren tachtig zijn er veel sociale woningen gebouwd. Na de val van de muur verrezen er echter bijna uitsluitend nog kantoor- en woonpanden in het hogere segment. Enerzijds is het een probleemwijk met een bijzonder hoog aandeel migranten en veel werkloosheid, anderzijds vindt er een steeds sneller voortschrijdende gentrificatie plaats. Dit leidde tot protesten en oprichting van tal van initiatiefgroepen die meer maatschappelijke betrokkenheid eisten van de lokale politiek.

Met het oog op de aanstaande bestemmingswijziging van het terrein van de voormalige Blumengroßmarkthalle bleven de initiatiefgroepen aandringen meer lokale actoren een kans te geven. Daarnaast wilden ze dat het terrein dat in bezit was van de overheid niet zoals gebruikelijk werd afgestaan aan de hoogste bieder. Er werd gestreefd naar ruimte voor nieuwe concepten en alternatieve stadsmodellen. De initiatieven resulteerden in 2012 in een officiële concept-workshopprocedure voor stedenbouw en architectuur met lokale politici. Daarmee was niet alleen de koopprijs doorslaggevend voor de gunning van de drie kavels, maar ook de publiekelijk gevoerde discussie over het sociale en creatieve potentieel van de projecten.

Het Metropolenhaus door BFStudio-Architekten Beeld Rainer Gollmer

In de gevel aan de Markgrafenstrasse is de verticale richting benadrukt. Aan deze zijde bevinden zich de maisonettewoningen. Beeld Rainer Gollmer

Ontwikkelingsconcept

Na vier workshops met wijkvertegenwoordigers en experts bereikten zes projectgroepen in 2013 de eindronde. In een openbare plenaire vergadering zijn de opdrachten uiteindelijk verleend aan de drie groepen die de beste concepten voor de buurt en de meest solide financieringsmodellen presenteerden aan het publiek. Bf-studio architekten werden geselecteerd vanwege hun idee voor een Metropolenhaus met sociale bestemming op de benedenverdieping. IFAU/Heide & von Beckerath Architekten vanwege hun idee voor een tussenvorm van bouwgroep en bouwcoöperatie en Deadline Architects vanwege hun project FRIZZ23: een combinatie van een sociale onderwijsinstelling met ateliers voor jonge creatievelingen. Terwijl twee van de drie projecten in belangrijke mate waren gebaseerd op bouwgroepen overtuigden Benita Braun-Feldweg en Matthias Muffert van bf-studio architekten met een volledig eigen en nieuw ontwikkelingsconcept.

Om meer vormgevende invloed op programma’s en processen te krijgen gaven zij in hun project de architecten een radicaal andere rol. Namelijk die van maatschappelijke en interculturele projectontwikkelaar en moderator. Op die manier werden zij niet alleen verantwoordelijk voor de bouw en verkoop van woningen. Zij moesten met de verkoopopbrengst ook zorgen voor langdurige maatschappelijk en cultureel gebruik dat aansluit op het karakter van de wijk en daarnaast met behulp van particuliere kruisfinanciering kleinschalige bedrijven op de benedenverdieping realiseren.

Deze vorm van ruimtegebruik van de begane grond komt tegenwoordig steeds minder voor in onze stadswijken.

In tegenstelling tot alles wat wordt gezegd, is nieuwe stedenbouw schrikbarend vaak monofunctioneel. Ze bestaat uit slechts woon- of kantoorwijken met steeds minder openbaar toegankelijke parterres en royalere ontsluiting. Een tegengeluid bood bf-studio architekten met hun concept voor een benedenverdieping met sociale bestemming. Het project gaat in tegen de razendsnelle toename van exclusieve locaties in de wijk. Hun visie omvat ruimtes voor maatschappelijke dialoog: kleinere bedrijfsunits die het voor minder kapitaalkrachtige zelfstandigen en immigranten vereenvoudigen een start-up te verwezenlijken, naast grotere interculturele communicatieruimtes.

Kruispunt van oud en nieuw

De workshopfase leidde stap voor stap tot het bepalen van locatie, stedenbouw, omvang en architectuur van dit ambitieuze programma. Uiteindelijk werd het een pand voor wonen en werken met een vloeroppervlak van 7.000 m2. Het ligt aan de noordoostelijke rand van het terrein van de voormalige Blumengroßmarkt, tegenover het Joods Museum van Daniel Libeskind. Dit kruispunt van oud en nieuw, met de oude huurwoningen in de Markgrafenstrasse en de nieuwe Fromet und Moses Mendelssohn-Platz, is de ideale locatie voor dit pand. En voor het nieuw gecreëerde plein waar sociale menging wordt gestimuleerd: ‘Kiez meets Culture’ luidt hier het devies [‘Kiez’ staat voor stadswijk, vert.]. De architecten hadden zich al ruim voor het Flüchtlingsjahr 2016 bindend verplicht tot een bestemming met een bijzondere prioriteit, namelijk intercultureel gebruik juist ook voor immigranten uit het Midden-Oosten. Inmiddels heeft dit onder meer vorm gekregen in een Arabische foodcourt.

Het Metropolenhaus combineert 70 procent wonen met 30 procent bedrijfsruimtes. 37 woonunits van elk 75-165 vierkante meter, vier ateliers van 95–158 vierkante meter, tien bedrijfsunits van 25-180 vierkante meter en een intercultureel centrum van 400 vierkante meter die zowel horizontaal als verticaal geordend zijn in visuele banden. De zeven etages lopen in brede horizontale lagen gekenmerkt door diepgelegen raamkozijnen langs de Fromet Moses und Mendelssohn-Platz.

Daarentegen oogt het pand aan de kant van de Markgrafenstrasse overheersend verticaal. De compartimentering verwijst naar de naastgelegen kleinere huurwoningen uit de 19e eeuw. Verdeeld in diagonaal geknikte, doorlopende banden wordt op dynamische wijze de smalle oude perceelindeling overgenomen, morfologisch opnieuw geïnterpreteerd en in een moderne verhouding van bebouwde en open ruimte tot leven gewekt. Het pand bevat hier met name maisonettewoningen.

Waar de beide vleugels van het gebouw bij elkaar komen vouwt het volume zich op verrassende wijze open richting de stedelijke ruimte. Een kolom bij de ingang van twee verdiepingen hoog markeert de doelbewuste ontmoeting tussen de volumen. Passanten worden zo ronduit verleidt het grote woonhof binnen te gaan.

Metropolenhaus Berlijn door BFStudio-Architekten Beeld Rainer Gollmer

De bewoners beschikken over een gemeenschappelijke binnentuin. Beeld Rainer Gollmer

Gemeenschapsgevoel

Ook in andere opzichten is het Metropolenhaus gevarieerd en complex, en biedt bewoners balkons, loggia’s of pergola’s in twee windrichtingen. Hier kan worden gewoond: midden in de stad, te midden van het groen. Met name in het woonhof, waar verschillende banden langs de percelen over de gevel omhoog en omlaag vouwen en hang- of klimplanten uitnodigen om er hun weelde te tonen. Tegen alle verwachtingen in zijn de smalle maisonettewoningen al even betoverend. Het geknikte ontwerp biedt telkens met een verrassende hoek uitzicht op de stad en het zonlicht strijk met een bijzonder effect over de wanden.

De architecten besteedden bijzondere aandacht aan alle entrees, trappenhuizen en galerijen. Ze hebben altijd weer onverwachte verbredingen of openingen en nodigen overtuigend uit voor ontmoetingen, stilstaan en met elkaar te spreken.

De meeste bewoners van het Metropolenhaus ervaren grote nabijheid tot zowel de stad als de natuur, en ontwikkelden al na korte tijd een bijzonder gemeenschapsgevoel dat opvallend genoeg ook de huurders en eigenaren van de bedrijfsruimtes met hen delen. De eigenaren van de woningen en bedrijfsunits op de bel-etage aan het plein zijn veelal ondernemers die een nieuw soort contract aangingen ten behoeve van de minder kapitaalkrachtige gebruikers van de begane grond. Zo zijn zij nu voor lange termijn medefinancier van de exploitatie van ‘feldfünf’, het 400 m2 grote interculturele centrum. De gebruikers van dit centrum moeten voor hun oppervlak maximaal slechts 6 euro per vierkante meter betalen. Een verplichting die alle eigenaren bij de koop van het perceel of later van de woningen zijn aangegaan voor een minimale duur van 15 jaar.

Metropolenhaus Berlijn door BFStudio Architekten Beeld Nils Koenning

Langs de gevel aan het binnenhof bevinden zich langgerekte balustrades en balkons. Beeld Nils Koenning

Van creatieve cursussen voor kinderen, tentoonstellingen, buurtbijeenkomsten en discussies tot tijdelijke installaties: zo gevarieerd is tot nu toe het spectrum van activiteiten in ‘feldfünf’. Er wordt redelijk succesvol in geslaagd voor verschillende sociale groepen en etniciteiten de verbinding te leggen tussen buurt en cultuur. Niet naar koopkracht, maar naar de criteria creativiteit, maatschappelijke verantwoordelijkheid en diversiteit werden en worden de ruimtes op de begane grond verhuurd. Zodat ook financieel minder bedeelden de mogelijkheid hebben een eigen bedrijf of tijdelijke tentoonstelling op te zetten.

De eerste gemengde groep van gebruikers is in balans en heeft al veel bijgedragen aan het verlevendigen van het nieuwe plein, dat zeker lichtelijk te lijden heeft onder de sfeer van het zwaar beveiligde Joods Museum. Benita Braun-Feldweg en Matthias Muffert waren zich vanaf het begin bewust van deze situatie, omdat ze zelf in de buurt wonen en nu ook in het nieuwe pand werken. Bovendien hadden ze in het verleden in deze wijk al kleinere woonprojecten gerealiseerd.

Deze kennis, samen met de grote publiciteit die het project door de bijzonder open conceptprocedure ten deel viel, maakte het voor hen mogelijk het Metropolenhaus te ontwikkelen. Hun financiële risico bleef groot, maar was deels beheersbaar, omdat ze dankzij de enorme publiciteit in relatief korte tijd voor de meeste woonunits kopers vonden. Niet minder relevant voor het slagen van alle projecten op de voormalige Blumengroßmarkt was het vinden van een bank die bereid was krediet te verstrekken voor de ongebruikelijke nieuwe bouwmodellen.

Metropolenhaus Berlijn door BFStudio Architekten Beeld Rainer Gollmer

De entreehal voor de woningen vormt eveneens een doorgang naar de tuin vanaf de straat. Beeld Rainer Gollmer

Inmiddels is het pand een feit. Het werd algemeen positief ontvangen, maar het dagelijkse reilen en zeilen zal de architecten als moderators en projectmanagers nog vele tientallen jaren bezighouden. Het Metropolenhaus is een maatschappelijk én intercultureel experiment dat hopelijk model zal staan voor veel vergelijkbare stedelijke projecten in Berlijn en andere plaatsen – een experiment dat niet in de laatste plaats onze opvatting van de rol van architecten in de samenleving blijvend zou kunnen veranderen.

Metropolenhaus am Jüdischen Museum in Berlijn

Adres Markgrafenstraße 88, Fromet-und-Moses-Mendelssohnplatz 7-9, 10969 Berlin
Opdrachtgever Metropolenhaus am Jüdischen Museum GmbH & Co.KG, Markgrafenstraße 88, 10969 Berlin
Architect bfstudio Partnerschaft von Architekten mbB
Partners Benita Braun-Feldweg & Matthias Muffert
Project architect Eva Gubalke
Ontwerpteam Katja Mitte, Sabine Eggers, Elmar Imamovic, Fritz Decker, Cailen Pybus
Adviseur constructie Ingenierbüro Marzahn & Rentzsch, Dernburgstr.59, 14057 Berlin
Adviseur installaties IRG GmbH Ingenieurgesellschaft für rationale Gebäudetechnik mbH, Harzer Str. 118, 12435 Berlin
Adviseur akoestiek Ingenieurgesellschaft Dworok Bau-Plan-Consult mbH, Gleimstraße 35, 10437 Berlin
Landschapsarchitect bfstudio Partnerschaft von Architekten mbB
Bruto vloeroppervlakte 10.370 m2
Netto vloeroppervlakte 6.875 m2
Programma Woningen (verdieping 2-6), kantoren en studio’s (verdieping 1), restaurant, winkels en projectruimtes (begane grond)
Voorlopig ontwerp juni 2013
Definitief ontwerp juni 2015
Start bouw september 2015
Oplevering februari 2018
Bouwkosten incl installaties excl btw 13,3 miljoen euro
Bouwkosten excl installaties  excl btw 13,4 miljoen euro
Bouwkosten incl installaties incl btw 15,8 miljoen euro
Bouwkosten excl installaties  incl btw 11,3 miljoen euro

 

de Architect september 2019

Dit artikel is verschenen in het septembernummer van de Architect 2019

 

Meer informatie over een abonnement>
Meer informatie over losse verkoop>

 

Foto's

Reageer op dit artikel