artikel

Verdichting over jaren – Stationsgebied Hilversum door De Zwarte Hond en OKRA landschapsarchitecten

Stedenbouw

Door Harm Tilman – In Nederland is rond stationsgebieden nog veel ruimte en kwaliteit te winnen. Bij de ontwikkeling in grote steden is gekozen voor verdichting in de vorm van hoogbouw. In kleinere kernen ligt dit anders. Daar leidt de vraag naar specifieke activiteiten op een specifieke plek tot andere oplossingen voor verdichting die bovendien anders worden gefaseerd. Het stationsgebied van Hilversum is daarvan een boeiend voorbeeld.

Het treinstation van Hilversum is in 1874 geopend en lag destijds op flinke afstand van de toenmalige dorpskern. In de loop van de tijd zijn beide aan elkaar gegroeid. Door de aanleg van de dubbele tweebaansweg Schapenkamp in de jaren zeventig raakte het station los van het oorspronkelijke centrum. Tussen station en centrum opende zich in de ogen van veel bewoners een gapend gat.

In 2009 werd de omgeving van het door Jan van Belkum ontworpen station vernieuwd op basis van een ontwerp van Arcadis. Dit laatste bureau is hiervoor in 2011 onderscheiden met de Hilversumse Architectuurprijs 2009/2010. De jury onder leiding van Hubert-Jan Henket roemde onder meer het profiel, de vorm, de ruimtelijkheid en de toegankelijkheid van de pleinen aan beide zijden van het station.

Stationsgebied Hilversum door De Zwarte Hond en OKRA

Zicht vanaf Schapenkamp op Koninginneweg

Nu tien jaar later is van deze grandeur weinig meer over. Het huidige stationsplein is een leegte van asfalt met taxi- en busbanen en het nodige autoverkeer. Los van de mogelijke architecturale verdiensten van het gebouw, heeft het station een geringe betekenis voor de stad.

Afgelopen twee jaar is door De Zwarte Hond en OKRA landschapsarchitecten gewerkt aan een plan dat hier verandering in wil brengen en het station tot volwaardig onderdeel van Hilversum beoogt te maken. ‘Als je in de huidige situatie aankomt op het station ben je voor je gevoel bijna in het centrum van Hilversum. Ons plan laat je ervaren dat je er daadwerkelijk bent’, aldus ontwerper Daan Zandbelt van De Zwarte Hond.

Stationsgebied Hilversum door De Zwarte Hond en OKRA

Stedenbouwkundig plan voor Stationsgebied Hilversum, ontwerp De Zwarte Hond en OKRA

Voorstedelijk landschap

In het stedenbouwkundig plan dat de gemeenteraad van Hilversum net voor de zomer goedkeurde, is de morfologie van de oorspronkelijke dorpskern doorgetrokken tot het station. Voor het station komt een driehoekig plein te liggen waar straten vanaf de Markt en de Groest op uitkomen. In de ogen van de ontwerpers zijn dit straten met reuring door de aanwezige horeca.

Deze straten snijden blokken of scherven af met binnenhoven. Deze blokken worden niet in een keer of juist pandsgewijs ontwikkeld. In de optiek van de ontwerpers gaat ieder blok uit vier tot vijf architectonische eenheden bestaan. De blokken hebben bovendien een vastgelegde hoogte van vier tot maximaal zes lagen. Naast hoogtes en eenheden zijn bouwelementen voorgeschreven zoals afgeronde hoeken en wisselende kapvormen.

Deze manier van ontwikkelen past bij de vragen die op de Hilversumse binnenstad afkomen. Terwijl in grote steden rond stations omvangrijke projecten en complexen worden gepland, die in betrekkelijk korte tijd uit de grond rijzen, kiest Hilversum voor een bouwproces dat zich over vele jaren kan uitstrekken. Volgens de verantwoordelijke wethouder moet dit plan over honderd jaar nog goed zijn.

Wat in dit kader samenhang aan de nieuwe bebouwing dient te geven, zijn diverse morfologische en typologische regels. Deze intentie sluit goed aan op de zichtbare kenmerken van dit voorstedelijke landschap. Maar het past ook uitstekend bij een proces waarin op verschillende momenten en op uiteenlopende vragen een antwoord dient te worden gegeven.

Stedenbouwkundig plan voor Stationsgebied Hilversum, ontwerp De Zwarte Hond en OKRA

Zicht op het station vanuit de Stationsstraat

Open programma

In dit verband is het opmerkelijk dat voor de bebouwing nog geen programma is opgemaakt. Vast staatdat in het plan en dan met name in de meer luwe delen ervan veel appartementen en grondgebonden woningen komen. In de hoofdstraten wordt naast horeca en hotels gedacht aan diverse ruimtes voor de media die deze stad huisvest.

Deze benadering laat zich volgens Daan Zandbelt verklaren door de krimp die Hilversum tussen 1980 en 2000 meemaakte. Dankzij haar groene contouren kon de stad niet verder uitbreiden en daalde door de huishoudverdunning het aantal inwoners. Dat ondermijnde het draagvlak van de voorzieningen in het centrum. De gemeente is daarom extra voorzichtig met de functies die ze in het stationsgebied wil toelaten. Als er al winkels komen, mogen die de rest van het centrum niet leegtrekken.

In het plan staat voorop wat de ontwikkeling van het stationsgebied aan de stad als geheel toevoegt en wat het gaat opleveren. De gemeente wil eerst de kwaliteit van de stedenbouwkundige hoofdstructuur op orde hebben. Om deze kwaliteiten te garanderen zijn restricties en randvoorwaarden vastgelegd. Pas nu, na vaststelling van het plan, gaat ze onderzoeken wat de markt daarbinnen wil doen. Hoe ze van daaruit verder gaat, ligt niet vast en zoekt ze de komende periode uit.

Stationsgebied Hilversum door de Zwarte Hond en OKRA

Stationsplein met links de Leeuwenstraat en rechts de Stationsstraat

Dit is minder merkwaardig dan het lijkt. In zijn Textbook beschrijft stedenbouwkundige Kees Christiaanse bijvoorbeeld dat je perfect gebouwen kunt ontwerpen waarvan het programma pas in een later stadium wordt vastgelegd. Sterker nog, gebouwen krijgen een karakter en kwaliteit die je bij een dichtgetimmerd programma nooit zou bereiken. “Gebouwen worden beter als ze niet zijn ontworpen voor een specifiek programma en wanneer gebouw en programma gedwongen zijn zich wederkerig aan elkaar aan te passen”, aldus Christiaanse.

Het onzichtbare in de stedenbouw

Op dit punt loont het de moeite om stil te staan bij een beslissing die ergens halverwege het proces is genomen, maar grote invloed heeft gehad op de planvorming in Hilversum. Twee jaar geleden nog koesterde de gemeente het wilde plan om de Schapenkamp verdiept aan te leggen, met het oog op een vrije doorloop vanuit de binnenstad naar het vernieuwde stationsplein. Ook wilde men de zogenoemde centrumring verleggen in noordelijke richting, om het Marktplein heen.

In de optiek van De Zwarte Hond en OKRA is het stationsplein een van de vier pleinen van het stadscentrum, naast het Gooilandplein (met het gebouw van Duiker) in het zuiden, de Kerkbrink in het westen en de Markt in het noorden. In hun ogen volstaat een zebrapad voor de kruising van de voetgangers in de winkelstraat en het stadsverkeer op de ring. Om deze reden zal de ring worden geherprofileerd tot eenbaansweg met fietspaden en bomen.

Stationsgebied Hilversum door de Zwarte Hond en OKRA

Zicht op het station vanuit de Leeuwenstraat

Ontwikkelvolgorde cruciaal

Nu het stedenbouwkundige plan is vastgesteld gaan De Zwarte Hond en OKRA werken aan het bestemmingsplan en een beeldkwaliteitsplan. Het laatste plan legt de architectonische elementen vast, waaronder bouwlagen, entrees van de ensembles, materiaalgebruik en expressie. Ook wordt nagedacht over de vraag wat harde eisen zijn en wat illustratief is.

De ontwerpers studeren de komende tijd op de programmering en ontwikkelvolgorde. Het GAK-gebouw is net gesloopt, maar het busstation moet operationeel blijven. Daarvoor dient een andere plek te worden gevonden. Halverwege het proces besloot de gemeente om het gebied tussen spoor en Koninginneweg te verwerven en tot onderdeel van het plan te maken. Dit wordt straks ontwikkeld tot een gebied met grondgebonden woningen en appartementen. Het biedt de mogelijkheid om de begrenzing van het spoor opnieuw te definiëren en zo de blokkade tussen oost en centrum te verminderen.

Centrum van het Gooi

Hilversum is in de ogen van Daan Zandbelt te beschouwen als een voorstad van Amsterdam. Het beroemde plan van de Amsterdamse oud-wethouder Salomon Rodrigues de Miranda voor een tuinstad in het Gooi is hiervan een uitdrukking. De in 1918 opgerichte Nederlandse Seintoestellenfabriek groeide uit tot mediacentrum en bracht de suburbanisatie van dit gebied op gang. Nu hebben veel inwoners van het Gooi wel een directe relatie met Amsterdam en nauwelijks met Hilversum.

Met dit plan heeft Hilversum de potentie om uit te groeien tot centrum van het Gooi. Het idee is dat meer mensen uit deze regio Hilversum herontdekken als een prettige verblijfsplek. Door het station tot onderdeel van het centrum te maken, vormt Hilversum weer de hoofdverbinding van het Gooi met Amsterdam.

Opvallend is dat in deze ontwikkeling de ‘old school’-benadering is verlaten ten gunste van een aanpak waarin kwaliteiten en daarmee locatiewaarde aan de stad worden toegevoegd. Daarmee is in Hilversum een benadering gekozen die ook voor de Nederlandse stedenbouw relevant is.

Stationsgebied van Hilversum

Opdrachtgever Gemeente Hilversum
Ontwerp De Zwarte Hond, Rotterdam, OKRA Landschapsarchitecten, Utrecht en gemeente Hilversum
Projectarchitect(en) Daan Zandbelt (De Zwarte Hond) en Wim Voogt (OKRA Landschapsarchitecten)
Medewerkers Bart van Leeuwen, Rick Buurman, André van der Slik, Lisa van der Slot, Richard Vrijland en Ilke Klasen (De Zwarte Hond); Bas Heessels en Roel Ridderikhoff (OKRA Landschapsarchitecten); Erik van Schaijk, Joost Volkers en Davey Bredenbeek (gemeente Hilversum)
Oppervlakte gebied 65.000 m2
Programma Gemengd stedelijk programma met wonen, werken, onderwijs en stationsgerelateerde functies
Voorlopig ontwerp juni 2019

 

de Architect september 2019

Dit artikel is verschenen in het septembernummer van de Architect 2019

 

Meer informatie over een abonnement>
Meer informatie over losse verkoop>

 

Lees ook

Reageer op dit artikel