artikel

Mijn fascinatie voor de transformatie van Hamburg

Stedenbouw

Door Harm Tilman – Vanaf mijn eerste bezoek aan deze stad heeft Hamburg mij altijd bijzonder gefascineerd. Waar elders is immers de nabijheid van en het contrast tussen binnenstad en havens zo groot? Ook ken ik weinig andere steden waar je midden in het centrum een groot binnenmeer vindt. Met zijn parken, promenades en bomen heeft ze bovendien een uiterst aangename openbare ruimte. Maar de belangrijkste reden dat ik er vaak kom, heeft te maken met de grote stedenbouwkundige traditie van Hamburg, waarin grootschalige stadsprojecten staan naast collectief ontwikkelde bouwgroepen.

Hamburg is met ongeveer 1.8 miljoen inwoners na Berlijn de tweede stad van Duitsland. De komende jaren trekken naar verwachting steeds meer mensen naar de stad en volgens de laatste voorspellingen loopt het inwoneraantal van Hamburg rond 2050 tegen de 2 miljoen inwoners aan. Deze forse groeiverwachting legt een grote druk op de woningmarkt. De stad Hamburg wil de komende jaren 10.000 nieuwe woningen per jaar realiseren.

Hamburg is behalve stad, ook deelstaat van Duitsland. Ze is op veel plekken al tot aan haar bestuurlijke grenzen gegroeid. Dit maakt dat de woningbouwopgave in de meeste gevallen een binnenstedelijke verdichtingsopgave is.

Transformatie van oude havengebieden

Hamburg vangt de grote groei van de stad op door onder andere oude havengebieden en voormalige industrieterreinen nabij het centrum te transformeren in stedelijke woonmilieus. HafenCity is hiervan wellicht het bekendste voorbeeld: dit voormalig havengebied aan de Elbe wordt omgebouwd tot een levendige stedelijke zone. Het behoort tot de grootste projecten van stedelijke vernieuwing in Europa, met 6.000 woningen en veertig duizend arbeidsplaatsen.

Hafencity in Hamburg ontwerp Kees Christiaanse

Het Masterplan voor Hafencity is ontwikkeld door Kees Christiaanse (KCAP). Zijn bureau koos voor een combinatie van vaste uitgangspunten en operationeel hanteerbare regels. Het gebied kenmerkt zich door een binnenstedelijke menging van wonen, cultuur, toerisme, vrije tijd en bedrijvigheid. De acht deelgebieden zijn en worden aflopend van west naar oost ontwikkeld. Doordat de bestaande havenstructuur met zijn kranen en kades is behouden, is de samenhang in het gebied gewaarborgd.

Over de functiemenging vertelde Kees Christiaanse mij twee jaar geleden: “In 1999 wonnen we de prijsvraag voor Hafencity in Hamburg. De sterke kant van dit plan is dat de blokken een enorme diversiteit en functiemenging toestaan. Het resultaat is een bruisende binnenstedelijke wijk waar veel stedelijke voorzieningen zijn te vinden. In Nederland is dit in dezelfde periode niet gebeurd. Ons land is buiten de binnensteden weinig urbaan met kleinschalige, diverse economische activiteit. De havengebieden in Amsterdam en Rotterdam bestaan voor 99% uit woningen, ze hadden eigenlijk veel meer functiemenging moeten hebben.”

Hamburger Bauforum 1989, ontwerp Kees-Christiaanse, Willem-Jan Neutelings en ASTOC Deutschland

Bij de opzet van Hafencity is bovendien duurzaam nagedacht. Dirk Meyhöfer schreef daarover in de Architect: “Het gebied is dicht bebouwd, wat ecologisch en logistiek gezien nuttig is. De woningen voldoen aan alle eisen met betrekking tot warmte-isolatie. Nieuwe, alternatieve verkeersconcepten zijn alleen met veel fantasie te ontdekken. De energievoorziening middels afstandsverwarming en blokverwarmingcentrales is voorbeeldig en laat zien dat de Hafencity met het eigen certificeringsysteem voor de kantoorgebouwen internationaal hoge ogen gooit.”

Elbphilharmonie door Herzog & de Meuron

Als slotstuk van Hafencity is in 2016 Elbphilharmonie opgeleverd. Het is een ontwerp van Herzog & de Meuron. In de ranglijst van de grootste gebouwen van de eenentwintigste eeuwen, die The Gardiaan dit jaar publiceerde, staat het gebouw op een prominente tiende plek. Boven op een voormalig pakhuis van baksteen heeft de architect een grote glazen nieuwbouw geplaatst. In het gebouw zijn drie concertzalen opgenomen, waarvan de grootste met 2150 zitplaatsen in het hart van het gebouw is gerealiseerd. De zaal ligt zo’n 50 meter boven de Elbe. Aan de akoestiek van deze zaal is veel aandacht besteed. Het bouwwerk huisvest een hotel en 45 woningen. Een openbaar toegankelijk plein verbindt de verschillende onderdelen met elkaar.

Beeld Iwan Baan

Het gebouw is door tal van vooral politieke problemen meer dan zeven jaar te laat en tien keer boven budget gerealiseerd. In die zin past in de rij megaprojecten waar de laatste twintig jaar aan is gewerkt en sterk vertraagd, dan wel altijd nog niet zijn opgeleverd, waaronder het Schotse parlementsgebouw van Enric Miralles, de Opera van Parijs door Jean Nouvel of het Cultuurcentrum van Santiago de Compostella door Peter Eisenman. De bewoners van Hamburg laten zich daar weinig aan gelegen liggen en hebben Elbphilharmonie in hun hart gesloten.

Beeld Iwan Baan

De Elbphilharmonie maakt deel uit van het herontwikkelingsproject HafenCity. Het gebouw combineert een ongeëvenaarde architecturale virtuositeit met een hoog niveau van vakmanschap dat je maar in weinig andere gebouwen tegenkomt.

Energie en klimaat in Wilhelmsburg

In de voormalige havengebieden ten zuiden van de binnenstad maken de havenactiviteiten plaats voor een levendig stedelijk gebied met voornamelijk dure woningen, nette openbare ruimte en exclusieve voorzieningen. Dit grootschalige stadsontwikkelingsproject wordt door zijn omvang tot het grootste binnenstedelijke herontwikkelingsproject van Europa gerekend. Het klimaat speelt in deze stedenbouwkundige ontwikkeling een bijzondere rol. Uli Hellweg schreef daarover:

“Het energiepotentieel van de hybride, binnenstedelijke gebieden is groot. De energieatlas Toekomstconcept Hernieuwbaar Wilhelmsburg laat zien dat een stadsdeel volledig zelfvoorzienend kan zijn. Ook hier bieden de historische resten ongekende mogelijkheden. De Energiebunker, een half ingestorte, oude luchtafweerbunker, is getransformeerd tot een energiecentrale voor drieduizend woningen. De energieberg, een voormalig afvaldepot, voorziet vierduizend huishoudens van stroom. Deze energieprojecten tonen aan dat we niet hoeven te wachten op Desertec, windmolenparken in zee en intercontinentale hoogspanningsnetwerken, om onszelf van klimaatneutrale stroom en warmte te voorzien.

Een voormalige bunker is getransformeerd tot energiecentrale voor 3000 woningen Beeld Martin Kunze

Behoedzame stadsvernieuwing biedt de unieke kans om vanaf het begin de renovatie van gebouwen te koppelen aan nieuwe, slimme concepten ten aanzien van energievoorziening. Zo kunnen de lokaal beschikbare mogelijkheden voor hernieuwbare energie niet alleen ten volle worden benut, maar ook efficiënt worden ingezet. Vooral voor de energievernieuwing van het woonbestand bieden geïntegreerde concepten volop mogelijkheden voor het behoud van het historische stadsbeeld. Met de campagne ‘Prima Klimaanlage’ laat de IBA Hamburg voorbeelden zien van innovatieve stadsvernieuwingsprojecten waarbij rekening is gehouden met de historische baksteenarchitectuur in Hamburg.

Wilhemsburg, de ten zuiden van de binnenstad gelegen stadswijk die wordt getransformeerd van werkgebied naar stadsdeel

Alle nieuwbouw in het kader van de IBA Hamburg moet voldoen aan de hoogste energienormen, wat inhoudt dat ze minimaal dertig procent meer energie moet besparen dan gemiddeld in de Bondsrepubliek. Veel projecten gaan verder. Ze wekken meer energie op dan ze zelf verbruiken. Onder de noemer Open House, een coöperatief woonproject in de wijk Reiherstieg van Wilhelmsburg, is een zogenoemd EnergiePlusHuis gebouwd met 44 woningen. Bij een ander project van de energiegroep Wilhelmsburg Mitte zijn de woningen onderdeel van een lokale energiecoöperatie, waarbij de huishoudens tegelijkertijd afnemer, leverancier en verzamelaar van stroom en warmte zijn.”

de Architect gaat naar Hamburg

de Architect gaat donderdag 10 en vrijdagochtend 11 oktober naar Hamburg. Onze partners zijn Carlisle en Foamglas. Naast een rondleiding door de Elbphilharmonie van Herzog & de Meuron en de architectuur van de stad waaronder het Chilihaus, bezoeken we IBA Hamburg en Hafencity, en gaan we langs bij Stadtentwicklung und Wohnen en Hafencity. Wil je ook mee? Er is nog een beperkt aantal plekken beschikbaar. Meer informatie vind je hier

Reageer op dit artikel