artikel

Lijnen naar de toekomst – Biblioteca degli Alberi in Milaan (IT) door Inside Outside/Petra Blaisse

Stedenbouw

Door Harm Tilman – De Biblioteca degli Alberi, ofwel Bibliotheek van de Bomen, vormt een nieuw type stadspark en landschap in Milaan. Aan dit park ging een lange zoektocht vooraf, die startte met de prijsvraag uit 2003 en werd afgerond met de oplevering in 2018. Resultaat is een moderne versie van de klassieke tuin, met privacy en plekken om in de schaduw te zitten.

Stedelijke parken zijn oases in de stad en krijgen om deze reden vaak landelijke karakteristieken mee. De Amerikaanse landschapsarchitect F.L. Olmsted geldt als de ontwerper van stadsparken waarin mensen zich kunnen onttrekken aan de stad. Het prototype hiervan is Central Park in New York uit 1862. De
straten die dit park doorkruisen, verstoren op geen enkele manier deervaring van het park. Doordat de randen zijn ingepakt met groen, is een plek gecreëerd waar je kunt ontsnappen aan de dagelijkse stress van de stad.

Inside Outside Giardini di Porta Nuova Bibliotec Degli Alberi in Milaan

Ontwerpschets van het park gemaakt door Petra Blaisse voor de prijsvraag van 2003

Nu het landschap niet meer tegenover de stad staat, maar daarin zijn plek vindt, is een zoektocht op gang gekomen naar een nieuw type stedelijk park. Tevens dient een antwoord te worden gevonden op nieuwe stedelijke culturen. Steden staan voor de opgave een hedendaags stedelijk park te ontwikkelen. De belangrijkste vraag daarbij is wellicht voor welke stedelijke gebruikers het park moet worden ingericht. Het park Biblioteca degli Alberi dat het Inside Outside team in 2003 ontwierp voor een braakliggend industrieterrein in Milaan, gelegen tussen station Garibaldi en Centraal, is te beschouwen als een geslaagd antwoord op deze zoektocht. Het is gebaseerd op een stedelijk programma dat in het park zichtbaar is gemaakt. De 23 verschillende aangeplante boomsoorten
vormen kamers, maar maken ook deel uit van een educatief en verstrooiend programma.

Biblioteca degli Alberti in Milaan (IT) door Inside Outside/Petra Blaisse

Ontwerp van de Biblioteca degli Alberi

Verbindend werken

Opgave van de besloten prijsvraag die het Inside Outside team in 2004 won, was een park dat zou functioneren als verbindend element. Met dit park wordt de negentiende-eeuwse woonwijk Isola uit haar isolement gehaald en in verband gebracht met het nieuwe commerciële stadsdeel Porta Nuova en een stadsdeel met regeringsgebouwen. Tevens was de opdracht verschillende bevolkingsgroepen met elkaar te verbinden.

Inside Outside maakte een cartografie van lange lijnen die van a naar b lopen en op stedelijk niveau verbindingen maken. Ze maken de voorheen geïsoleerde gebieden toegankelijk en doorwaadbaar en vormen routes tussen werkgebieden en stations. De paden verbinden de omliggende gebieden met elkaar, maar meanderen ook, volgen soepel de topografie van het terrein en lopen door en om paviljoens heen. Inside Outside maakt een onderscheid tussen brede en smalle paden. De brede paden kunnen extra programma opnemen, in de vorm van een markt, een modeshow, een tentoonstelling of ontvangst. Op alle paden zijn
de Latijnse boomnamen en beschrijvingen aangebracht waarvan de belettering is ontworpen door grafisch ontwerper Irma Boom. Ze leren bezoekers en passanten welke bomen ze zien en welke eigenschappen deze hebben. Ze zijn aangevuld met gedichten die gemaakt zijn door de bevolking.

Biblioteca degli Alberti in Milaan (IT) door Inside Outside/Petra Blaisse Beeld Andrea Cherchi

Park tijdens de opening, gezien vanuit de lucht. Beeld Andrea Cherchi

Velden, volumen en tuinen

De elkaar kruisende paden creëren onregelmatige velden waar verschillende soorten tuinen zijn gemaakt. Alle velden krijgen een eigen invulling. Uiteindelijk zijn 64 velden gemaakt met twintig typen tuinen. De velden zijn berekend op een flexibele manier van gebruik. Naast gemaaide grasvelden heb je weilanden met ingezaaide bloemen. Zodra ze zijn gemaaid, kun je ze op een andere manier gebruiken. Behalve de rijke ‘bloementuin’ die ontworpen is door Piet Oudolf, zijn alle tuinen door Blaisse bedacht. Ze liggen op verschillende hoogten en vormen met hun siergrassen en planten volumen die komen en gaan, vergelijkbaar met
maisvelden die ‘leeg’ beginnen en in één seizoen twee meter hoog worden. De variatie aan velden is groot.

Naast velden die verwijzen naar de landbouwcultuur van Milaan en volgens strakke belijningen zijn beplant, vind je in de Bibliotheek van de Bomen een labyrint, velden met buxussen in de vorm van dobbelstenen, velden met hulst en een vijver die is ingeplant met water- en onderwaterplanten.

Biblioteca degli Alberti in Milaan (IT) door Inside Outside/Petra Blaisse

Zodra planten uitkomen, krijgt het park volume. Beeld Andrea Cherchi

Vegetale kamers

De laatste laag bestaat uit 23 kamers waarin het programma van het park is ondergebracht en die bedoeld zijn voor intensief gebruik. Ontwerper Petra Blaisse spreekt van vegetale paviljoens: omsloten kamers met daken van bladeren. Stedelijke bezoekers kunnen ze betreden om in de schaduw te zitten, hun hond uit te laten of om een voorstelling te geven. Soms kun je tussen de bomen door lopen, soms stuit je op een haag van bomen. Deze kamers lenen zich voor tal van stedelijke activiteiten. In een van de cirkels is van rubber een oranjeroze landschap gemaakt waar kinderen spelen en gebruikmaken van schommels die zijn opgehangen aan een grote metalen ring. Daarnaast heb je plekken waar mensen lezen, spelen, picknicken, eten, sporten of juist niets doen en naar de hemel kijken.

Met elkaar vormen ze de kamers in de bibliotheek, waar het park zijn naam aan ontleent. Iedere cirkel is gemaakt van verschillende soorten bomen. In veel gevallen dienen ze hun vorm nog te krijgen: het park is nog jong.

Biblioteca degli Alberti in Milaan (IT) door Inside Outside/Petra Blaisse

Het golvende hek van de Fondazione Riccardo Catella. Beeld Andra Cherchi

Verticale complexiteit

Het park kent een grote complexiteit die voortkomt uit het feit dat het is aangelegd boven een wirwar van infrastructuur. Onder het park loopt een metro met nooduitgangen naar het park en een drukke verkeerstunnel. Ook de luchtschoorstenen hiervan zijn in het park geïntegreerd. Op de tunnel waar de treinen passeren, was slechts een beperkt gewicht aan beplanting mogelijk. Voorts lopen tal van kabels en leidingen onder het park door.

Een andere moeilijkheid was de bodemvervuiling. Uiteindelijk is twee meter van de vervuilde grond afgegraven en is een ‘seal’ aangebracht waarop puingrond en daarboven weer teelgrond is gestort. In het park zijn een irrigatiesysteem, maar ook een drainagesysteem aangebracht. Door de bouwgeschiedenis van het gebied is de grond erg ingedikt, daardoor zijn sommige plaatsen is het park veel natter dan je zou verwachten. De ginkgo’s op de kinderspeelplaats zijn om deze reden verplaatst en vervangen door wilgen.

Het patroon van grondeigendommen leverde een complex onderhandelingsproces op. De grond was in bezit van privé-eigenaars, ontwikkelaars en gemeente. Gedurende het proces dienden deze partijen op één lijn te worden gebracht. Dat duurde lang maar is uiteindelijk gelukt.

Biblioteca degli Alberti in Milaan (IT) door Inside Outside/Petra Blaisse Beeld Andrea Cherchi

Labyrint in de Biblioteca degli Alberi Beeld Andrea Cherchi

Nieuwe openbaarheid

In de Bibliotheek van de Bomen is een nieuwe vorm van openbaarheid gerealiseerd. De bibliotheek gaat over educatie en leren, maar biedt tevens een rijkdom aan soorten en plekken die uitnodigen tot plezier en ontspanning. Het idealisme dat dit park communiceert, slaat aan bij de bevolking. Het ontwerp geeft een nieuw idee van wat een stadspark kan zijn. Het verbindt de binnenstad met de omliggende stadswijken, maar heeft ook veel weg van een stedelijke campus. Door de aanwezigheid van de bomen functioneert het daarnaast als een botanische tuin. Het park verbindt door koppelingen te maken tussen planten en condities waardoor activiteiten tot bloei komen en samen functioneren.

Tekenend is hoe Inside Outside met grenzen omgaat. Deze worden niet hard getrokken maar werken als filters: tussen velden en kamers, paden en velden, velden onderling, randen en stad. Ook het meanderende hek dat de private tuin van de Fondazione Riccardo Catella afscheidt van het park, bezit deze kwaliteit. Dit hek heeft aan twee zijden zittingen, waardoor wat binnen en wat buiten gebeurt in elkaar overloopt en contact en gesprek in twee richtingen mogelijk zijn.

Biblioteca degli Alberti in Milaan (IT) door Inside Outside/Petra Blaisse Beeld Andrea Cherchi

De vijver met waterplanten. Beeld Andrea Cherchi

Klassiek gegeven

Door de jaren heen, als plantengroei en bodemleven van micro-organismen en schimmels op gang zijn gekomen, zal de reinigende functie van het park toenemen, verwacht Blaisse. Volgens haar is het mogelijk om binnen het park een evenwicht te bereiken tussen alle elementen, en ook tussen mens en tuin.
Het park is daarmee een moderne versie van de klassieke tuin die binnen een groter geheel privacy biedt en plekken om in de schaduw te zitten. Met beplanting zijn kamers en tapijten gemaakt waarin bezoekers en passanten zich afwisselend binnen of buiten wanen en de seizoenen ervaren. In de Bibliotheek van de Bomen wordt voortgeborduurd op iets wat heel oud is. Ze symboliseert het leven en het verstrijken van de tijd.

Biblioteca degli Alberi in Milaan door Inside Outside / Petra Blaisse

Opdrachtgever gemeente Milaan
Ontwerper Inside Outside / Petra Blaisse
Ontwerpteam prijsvraag Inside Outside / Petra Blaisse, Mirko Zardini, Michael Maltzan Architecture, Piet Oudolf, Irma Boom en Ro’dor/Rob Kuster
Intern competitieteam Inside Outside: Petra Blaisse en Mathias Lehner met Lieuwe Conradie, Rosetta Sarah Elkin, Marieke van den Heuvel; Anthony Goossens en Armand Paardekooper (maquette)
Ontwerpteam uitvoering Petra Blaisse met Jana Crepon (projectlandschapsarchitect), Carlotta Basoli, Celine Baumann, Elisa Boscarato, Carmen Buitenhuis, Ana Beja Da Costa, Sara van Holstein, Yinyin Liu, Mikel Orbegozo, Claire Oude Aarninkhof, Miki Sato, Gianluca Tramutola, Jaume Vidal en Agnieszka Zborowska
Lokale landschapsarchitect Studio Franco Giorgetta, Milaan
Ontwerp bloemenvelden Piet Oudolf
Ontwerp belettering paden en informatieborden Irma Boom, Amsterdam
Ontwerp hek Inside Outside / Petra Blaisse met technische input van CARVE, Amsterdam
Omvang 10 ha
Programma 23 boomcirkels met 22 boomsoorten, zeven cirkels met programma: kinderspel, sport en yoga, groenen tuin, appelboomgaard, boomstamcirkel, speeltuin en cirkelbank. 64 velden met twintig tuintypologieën: Kruidentuin, Grasveld, Weiland, Labyrint, Vijver, Buxusdobbelstenen, Ilex-bollen, vaste planten & siergrassentuin (PO), Chaise Longue tuin, Bamboe fonteintuin, Hondentuin, Getrapte Cornustuin, Gestreepte eetbare tuin, Speeltuin, Siergrassentuin, Zwart/groentuin, Picknicktuin, Groentetuin, Terrastuin, Keienplein, Baksteenplein, Fietsenstalling
Ontwerp prijsvraag 2003-2004, eerste prijs
Definitief ontwerp 2010-2016
Oplevering 2018
Bouwsom inclusief installaties € 10 miljoen excl. btw

Lees ook:

Foto's

Reageer op dit artikel