Project

Onder het plaveisel, de zee – Centrale as van Nice Grand Arénas door Josep Lluis Mateo

Stedenbouw Premium

Een landschap met uitdaging waar een nieuw centrum moet komen. Met aan de ene kant de zee en luchthaven en aan de andere kant de bergen. Josep Lluis Mateo gaat de bebouwing in relatie tot de natuur vormgeven.

Tekst Harm Tilman
Beeld Aldo Amoretti

Klimaatverandering maakt het noodzakelijk dat we op een andere manier met de aarde omgaan. De aarde is een ontwerpvraagstuk geworden: een locatie, een schaal, een esthetische conditie. De aarde speelt ook een belangrijke rol in het stedenbouwkundige ontwerp dat Josep Luis Mateo uit Barcelona maakte voor de wijk Grand Arénas in Nice.

Mateo is een architect die zijn architectuur niet meer afmeet aan de stad, maar aan de relatie met de natuur. Modernisering, op te vatten als de ongeremde toepassing van stedelijke prototypes, heeft volgens hem afgedaan. De stad is alom tegenwoordig, aldus Mateo. Ze is een tweede natuur geworden, het product van de meest uiteenlopende en zeker niet alleen architectonische processen.

Duurzaamheid is een economische en politiek vraagstuk dat veelal uitmondt in technische oplossingen. Om het vraagstuk in de architectuur aan de orde te stellen, doet Mateo een beroep op de vier elementen (aarde, water, lucht, vuur). Deze leggen een relatie met de natuur als een fysiek gegeven dat je kunt ervaren met de zintuigen en dat direct is gerelateerd aan architectuur. Hij beschouwt de intelligente en sensibele manipulatie van de elementen dan ook als de basis voor zijn projecten die hij lokaal probeert te ontwikkelen en globaal begrijpelijk tracht te maken.

Grand Arenas Mateo Arquitectura Nice France. Beeld: Aldo Amoretti

De noord-zuidas in aanbouw loopt onder het spoor door richting de zee. Beeld: Aldo Amoretti

Nice

Nice is de hoofdstad van de Côte d’Azur en het centrum van een zeer populaire vakantiebestemming. De luchthaven van deze stad is in de zomer het op een na drukste vliegveld van Frankrijk. De stedelijke economie berust voor een groot deel op de toeristenindustrie. Verder is de stad ook een belangrijk economisch centrum.

Nice ligt aan de voet van de Alpen en is anderzijds gelegen op de noordelijke oever van de Middellandse zee. Als Nikaia of Nicaea was ze vanaf de vierde eeuw voor Christus een van de weinige Griekse kolonies in het westelijke deel van de Mediterranee. Lange tijd was ze als Nizza onderdeel van het rijk van Savooije, met als hoofdstad Turijn. Dat zie je terug in de overwegende Italiaanse architectuur van de binnenstad. Pas in de negentiende eeuw kwam het onder Frans bestuur.

Bij Nice mondt de bergrivier Var uit in de Middellandse zee. Deze rivier voert op sommige momenten veel water af van de Alpen, met grote overstromingen tot gevolg. Voor de kust is de luchthaven van Nice aangelegd. Achter de luchthaven ligt Grand Arénas, het gebied waarvoor tien jaar geleden een grote stedenbouwkundige prijsvraag is uitgeschreven. Dit gebied wordt begrensd door de luchthaven, de befaamde Promenade d’Anglais, de vallei van de Var en de tegen de heuvels gelegen woongebieden.

Op deze plek wil de stad Nice een nieuw stedelijk centrum ontwikkelen, dat profiteert van de aanwezigheid van de luchthaven en de TGV die hier binnen afzienbare tijd zal stoppen. De grond van dit toekomstige stedelijke knooppunt is grotendeels eigendom van de stad en voor een klein deel van de luchthaven. Het project is een van de twintig projecten die in nauwe samenwerking tussen centrale overheid en gemeente worden uitgevoerd. De burgemeester van Nice was ten tijde van de besluitvorming over dit project tevens minister in de regering van Sarkozy.

Grand Arenas Mateo Arquitectura Nice France

In de bestrating is een mechanisme opgenomen dat voor verkoeling zorgt, een ondergronds irritatiesysteem dat wordt aangestuurd door sensoren. Beeld: Aldo Amoretti

Stedenbouwkundige prijsvraag

Mateo won de prijsvraag met een stedenbouwkundige plan waarin het plangebied is gestructureerd in twee richtingen: enerzijds de beweging parallel aan de zee, anderzijds de beweging in de vallei van de Var naar de bergen. De oostwest-assen bestaan uit infrastructuur: de Promenade des Anglais, de spoorbaan, de Route de Grenoble en de A8. In de noordzuid-richting liggen vier groene assen: naast de vallei van de Var, de Route de Grenoble en twee lokale wegen. De lijnen vormen het frame waarin de ontwikkeling gaat plaatsvinden. Een nieuwe noordzuid-as verbindt het ten noorden van de spoorbaan gelegen deel met het gebied dat ten zuiden hiervan ligt. Deze as gaat met een tunnel onder de spoorbaan door.

Voor de opbouw van de stedelijke ruimte in dit plan doet Mateo een beroep op de klassieke trilogie van straat, plein en park. De parken liggen aan de randen, terwijl de pleinen toegang geven tot het station van de spoorwegen. De hoofdstraten van het plan volgen de eerder genoemde assen en krijgen een profiel dat is afgestemd op de plaatselijke condities. Voor deze bebouwing doet Mateo een beroep op het beeld van een Mediterrane stad, een stad in hoge dichtheden en een continue bebouwing, afgewisseld met hoogbouw als markering van de ruimte.

Mateo verrichtte veel onderzoek naar de natuurlijke condities. Het plangebied heeft te kampen met wateroverlast zodra de bergrivier buiten zijn oevers treedt. Dat betekent dat niet overal kan worden gebouwd en dat op sommige punten de grond dient te worden opgehoogd. Deze kunstmatige topografie is niet uitgebouwd tot een podium en maakt zich niet los van de grond. Mateo wil zich ver houden van La-Défense-achtige oplossingen. Tevens verrichtte hij uitgebreide studies naar de bezonning in zomer en winter en naar de natuurlijke ventilatie, in relatie tot de heersende windrichtingen. Deze studies vormen de basis voor de positionering van en interactie tussen de blokken.

In het westelijke deel, vlakbij de rivier, is een groot congrescentrum gepland. In het middendeel komen woningen, aangevuld met stedelijke voorzieningen. De bebouwing bestaat uit compacte blokken die gemiddeld zes lagen hoog zijn en worden afgewisseld met de ‘emergencies’ op bijvoorbeeld kruispunten van wegen. In het oostelijke deel komt het stadscentrum, gekoppeld aan het TGV station, de parking, de taxi’s, de tram naar de luchthaven en het busstation. Dit gebied wordt gestructureerd rond de noord-zuid lopende as onder het spoor door.

Grand Arenas Mateo Arquitectura Nice France

Mateo orgaiseert eerst de ruimte en pas daarna de stedelijke invulling. Beeld: Aldo Amoretti

Stedelijke as

De stedelijke as van Grand Arénas kanaliseert de bewegingen van de tram, de bussen, de fietsers en de voetgangers en maakt deel uit van het toekomstige stedelijke centrum dat hier moet verrijzen. De ingreep is vergelijkbaar met de nieuwe centraliteit die Barcelona begin jaren 90 ontwierp op basis van de Olympische Spelen.

De stedelijke as is volledig bestraat met natuurlijke en artificiële steen. Onder geen beding wilde Mateo asfalt toepassen, vanwege de associatie die dat materiaal oproept met snelheid en snelwegen. De bestrating vormt een tapijt met een mozaïek van stenen, dat is afgestemd op het gebruik dat daarvan wordt gemaakt door de bussen, fietsers, voetgangers en tram. Zo is de ruimte tussen de tramrails bestraat met zeer ruwe kasseien (om voetgangers te ontmoedigen), de trottoirs met gladde graniet klinkers en de bus- en fietsstroken met zelfdragende betonblokken. Deze vlakken zijn in de lengte richting afgezet met stevige stroken lichtgekleurde zandsteen die in het stadscentrum veel voorkomt. Deze stroken creëren vanuit veiligheidsoverwegingen kleine hoogteverschillen en verzorgen tevens de afwatering.

Aan dit volledig stenen vlak voegde het bureau in verticale richting vegetatie toe, in de vorm van rijen bomen en begroeiing. Nice heeft daarvoor een goed klimaat. Aan de boorden van de as zijn grote bomen aangeplant, langs de wanden klimplanten en op het verste punt een klein park. Deze vegetatie vormt straks een weelderig bladerdak dat op de minerale basis rust en de voetgangers beschermt tegen de felle zon.

Op de punten waar mensen wat langer stil staan, bijvoorbeeld om op de bus te wachten of op de tram te stappen, is in de bestrating een mechanisme opgenomen dat voor verkoeling zorgt. Het bestaat uit een ondergronds irrigatiesysteem dat wordt aangestuurd door sensoren. Het systeem is ingebouwd in speciale, ademende straatstenen die op experimentele basis zijn ontwikkeld uit de resten van schelpdieren. Het zorgt voor verkoeling die kan oplopen tot vijf graden Celsius. Onder het plaveisel ligt niet het strand maar de zee.

Grand Arenas Mateo Arquitectura Nice France

Tramhalte bij Grand Arénas. Beeld: Aldo Amoretti

Impact op de stad als geheel

De as ondersteunt de gehele ontwikkeling van Grand Arénas. Ze biedt niet alleen een fysieke verbinding, in termen van infrastructuur, riolering en dergelijke,  maar vormt in de optiek van Mateo ook een vlak dat de gebouwen en de verschillende delen met elkaar verbindt.

De as zal interessanter worden zodra de gebouwen zijn toegevoegd. De as is geen formele verbinding. Ze ligt nu nog in het spreekwoordelijke midden van nergens, maar zal straks in het centrum van een bruisend stadsdeel komen te liggen. De as ontleent zijn betekenis vooral in relatie tot de andere onderdelen van de stad.

Dit is een oude manier om steden te maken. In de moderne, naoorlogse tijd veranderde dat. In Spanje althans bouwde men in de jaren vijftig en zestig eerst de gebouwen en begon men pas daarna aan de infrastructuur. Ook in de Nederlandse praktijk is dit een terugkerend verschijnsel. Lijnen van openbaar vervoer worden bijvoorbeeld pas aangelegd nadat een wijk al grotendeels klaar is. Mateo stelt voor dit weer om te draaien en eerst de ruimte te organiseren en pas daarna de stedelijke gebouwen. Het lijkt een sleutel voor succes te zijn.

Centrale as stedelijk knooppunt Nice Grand Arénas

Opdrachtgever Établissemnet Public d’Aménagement de la Plaine du Var, Nice (Fr)

Architect Mateo Arquitectura, Barcelona (Esp)

Ontwerp Josep Lluís Mateo

Projectleider Ignasi Rincón

Projectmanagement Xavier Monclús

Locatie Grand Arénas, Nice (Fr)

Landschapsarchitect Atelier Villes et Paysages

Adviseur constructie Egis, Saint-Quentin-en-Yvelines (Fr)

Adviseur duurzaamheid Veolia-2EI, Aubervilliers (Fr)

Programma Kantoren, hotels en winkels; multimodaal knooppunt, P&R met 1150 parkeerplaatsen; 1350 woningen

Oppervlakte Grand Arénas 51 hectare

Oppervlakte bebouwd gebied 680.000 m2

Oppervlakte centrale as 21.200 m2

Prijsvraag 2011

Ontwerp 2015

Uitvoering 2018

Dit artikel verschijnt in nummer 1-2019 van de Architect

Foto's

Ontwerp en realisatie

Locatie

Reageer op dit artikel