blog

Blog – Gemeenschappelijk wonen: Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis

Architectuur

Blog – Gemeenschappelijk wonen: Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis
Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Beeld Flip Krabbendam (1996)

Door Philip Krabbendam – Hoe stimuleer je de onderlinge interactie tussen bewoners? In 1928 realiseerde Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis het Narkomfin-gebouw in Moskou. Het complex biedt onderdak aan 54 huishoudens, een restaurant, een kinderopvang en een wasserette. Een optimistisch begin van het communisme in Rusland.

In deze serie heb ik verschillende ontwerpen voor gemeenschappelijk wonen onderzocht. Dit om toekomstige bewoners die een project willen realiseren te informeren en te inspireren. Hierbij heb ik speciaal gekeken naar projecten die voorzien zijn van verschillende ruimtelijke en sociale schaalniveaus, omdat dit projecten interessanter maakt, zowel ruimtelijk als sociaal.
Nu zijn er meer ‘gelaagde’ projecten in Nederland, toch wil ik deze serie afsluiten met een voorbeeld met gedeelde voorzieningen alleen op één enkel ruimtelijk en sociaal niveau. Dit omdat het een interessante voorloper is van de huidige projecten voor gemeenschappelijk wonen.
Zoals bij de andere projecten zal ik ook hier kijken naar:
-(in dit geval) het ene schaalniveau en de voorzieningen
-de bewonersgroep
-de ontsluiting
-de verbinding met de buitenwereld
Ik zal ook aandacht besteden aan twee ‘extra’s’: de architectuur van het gebouw en de restauratie.

Algemene informatie

Eind twintiger jaren gaf Nikolai Milyutin, de directeur van het Narodnyo Kommissariat Finansov (Commissariaat van Financiën), afgekort tot Narkomfin, opdracht tot het ontwerpen van een gebouw voor zijn werknemers. Het moest 54 huishoudens bevatten, zowel gezinnen als kleine huishoudens, die een restaurant, een kinderopvang en een wasserette zouden delen. Het was bedoeld als een zogenaamde ‘social condensor’ die mensen moest laten wennen aan een collectieve manier van leven na de revolutie. Onderdeel van dit collectieve leven was het idee van emancipatie. Dit verklaart de keuze voor een restaurant, een kinderopvang en een wasserette, voorzieningen die de vrouw zouden bevrijden van het huishoudelijk werk, zodat mannen en vrouwen gelijke kansen hadden zich in het werk te verwerkelijken.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Beeld Flip Krabbendam (1996)

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Beeld Flip Krabbendam (1996)

We zien hier het optimistische begin van het communisme in Rusland. Progressieve architecten uit die tijd dachten ook dat woongebouwen als ‘social condensors’ de aanzet zouden geven tot een verdere integratie van bewoners op lagere ruimtelijke en sociale schaalniveaus. (Het soort projecten dat ik in deze serie heb besproken (en dat we ook vinden in veel van de Nederlandse projecten voor ‘Centraal Wonen’ of ‘Gemeenschappelijk Wonen). Men verwachtte zelfs dat uiteindelijk ook het gezin als sociale unit zou oplossen in deze lagere niveaus. (Een voorbeeld hiervan is het project voor ‘Centraal Wonen’ in Delft)

Het Narkomfin gebouw werd opgeleverd in 1932. Het experiment verliep niet zo succesvol als gehoopt en met het verstrijken van de tijd is het sterk verwaarloosd en vervallen, maar op het moment wordt het gerestaureerd. Maar daarover later meer.

Gedeelde voorzieningen

Naast het restaurant, de kinderopvang en de wasserette was er nog een gemeenschappelijk dakterras. Op het dak was oorspronkelijk ook een dienstruimte gepland, maar deze voorziening werd ingeruild voor een penthouse voor Mr. Milyutin, (de eerdergenoemde directeur van het commissariaat, tevens opdrachtgever).

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Render Liga Prav

Het bouwblok aan de linkerkant bevat het restaurant en de kinderopvang. Render Liga Prav

En ook het parkje waarin het gebouw is geplaatst kunnen we rekenen tot de gedeelde voorzieningen.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Render Liga Prav

De wasserette, met aparte gedeelten voor de verwarming van water, het wassen, het drogen van de was en een terras, ondergebracht in een apart gebouw. Render Liga Prav

Maar er is meer: het gebouw staat op kolommen, ‘pilotis’ (zie bovenstaande illustratie) en de woonkamers van de gezinswoningen bevinden zich op de eerste verdieping. Op deze zelfde verdieping nog een gemeenschappelijk balkon, evenwijdig aan de corridor. Het idee was dat kleine kinderen hier konden spelen onder het toeziend oog van ouders en buren, die daar zouden zitten, aan tafels of op een stoel.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis

De woonkamers voor gezinnen, de corridor en het langgerekte balkon. Links het restaurant

Bewonersgroep

Het plan voorziet in woningen voor gezinnen en kleinere huishoudens en dat betekent dat gemikt werd op een gemengde bewonersgroep, met kinderen en volwassenen. Tegelijkertijd werkten de volwassenen ook samen op het Commissariaat. Dat kan goed gewerkt hebben, maar hierdoor kunnen er ook problemen zijn ontstaan doordat de hiërarchie op het werk conflicteerde met de gelijkheid van de medebewoners.  Dit kan de reden geweest zijn dat Mr Milyntin een speciale positie had geclaimd op het dak van het gebouw. Voor hem als directeur zou het misschien moeilijk zijn geweest, zelfs in de tijd van gelijke ‘kameraden’, om te mengen met buren die gewone werknemers waren.

Ontsluiting

Het project was gesitueerd in een parkje, en de toegang bevond zich aan de onderkant van de tekening op onderstaande illustratie, aan de Novinsky Boulevard.

Hier kon je, op weg van de fabriek naar huis, de schone was ophalen, en desgewenst een praatje maken met andere bewoners.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis

Bovenaan het hoofdgebouw en het daaraan verbonden blok met het restaurant en de kinderopvang. Beneden de wasserette

Daarna kon je je weg naar huis vervolgen door het parkje. Als je het linker pad nam, dat leidde naar het linker trappenhuis in het gebouw, dan kwam je over het pleintje naast het bouwblok met het restaurant en de kinderopvang. Hier kon je je kind ophalen, of je kon een blik werpen door de hoge glasgevel van het restaurant om te zien of daar iets te doen was. Nam je het rechter pad, dan ging je naar het trappenhuis, aan de rechterkant van het gebouw, dan kon je gewoon naar je unit gaan.

Op weg naar huis kwam je door één van de corridors. Op de eerste verdieping passeerde je dan het balkon waar mogelijk kinderen aan het spelen waren onder het toeziend oog van ouders en buren. Ook hier kon je dan weer kiezen om je bij de anderen te voegen of naar huis te gaan.

Extra: een nieuwe architectuur

Het gebouw maakt niet alleen een collectieve manier van wonen mogelijk, het laat ook zien hoe de architectuur radicaal veranderde in het begin van de twintigste eeuw. Le Corbusier had zijn visie hierop samengevat in zijn ‘vijf punten van een nieuwe architectuur’, vijf punten die ook terugkomen in het ontwerp van Ginzbug.

1)    Het gebouw staat op pilotis in een groene omgeving (Het parkje)
2)    De indeling is onafhankelijk van de constructie (Zoals te zien is op de illustratie waar kolommen los staan van de wanden)
3)    Omdat kolommen de vloeren ondersteunen kunnen de gevels worden voorzien van horizontale raampartijen (Zie de renders)
4)    Het dak is voorzien van een dakterras (Niet afgebeeld)
5)    Er is sprake van een architektonische promenade (De wandeling door het park en door de corridors op de eerste en de vierde verdieping, zoals we hebben gezien bij de ontsluiting)

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Beeld Flip Krabbendam (2019)

Naar beneden kijkend naar de woonkamer in 2019. Beeld Flip Krabbendam (2019)

(Nu hebben Ginzburg en Le Corbusier hun ideeën over architectuur ontwikkeld in dezelfde tijd, en als we naar dit gebouw kijken kunnen we ons afvragen in hoeverre er sprake was van wederzijdse beïnvloeding…)

De woningen waren heel ruimtelijk opgezet. Ginzburg gaf de woonkamers extra hoogte, waarbij de trap vanuit de woonkamer naar de slaapverdieping leidde.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis

Verbinding met de buitenwereld

Dit was een aspect dat nog weinig aandacht had in de tijd dat het project ontworpen werd. Architecten gingen pas later aandacht besteden aan het belang van stedenbouwkundige planning voor de context van individuele gebouwen. Misschien is het daarom dat de gedeelde voorzieningen die ook interessant voor buitenstaanders zouden kunnen zijn, zoals het restaurant en de kinderopvang, zijn gesitueerd achter in het park.

Gewoonlijk kunnen bewoners voor hun kontakten met de buitenwereld ook vertrouwen op hun collega’s op het werk. Maar dat zou in dit geval niet gewerkt hebben, daar konden zij alleen hun medebewoners ontmoeten. Mogelijk konden sportclubs of winkels in deze behoefte voorzien.

Extra: de restauratie

Jammergenoeg verwaterde het experiment al in de dertiger jaren en er kwamen bewoners van allerlei plumage in het gebouw wonen, dat meer en meer in verval raakte. In de negentiger jaren leek het wel een ruïne.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Beeld Flip Krabbendam (1996)

Impressie van het exterieur twintig jaar geleden. Beeld Flip Krabbendam (1996)

De restauratie geeft dit project een tweede kans en de architect van deze operatie is Alexy Ginzburg, je raadt het al, een kleinzoon van de oorspronkelijke architect! Dit alles wordt mogelijk gemaakt door eigenaar en  projectontwikkelaar ‘Liga Prav’.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Render Liga Prav

Plannen voor de renovatie van het Narkomfin-gebouw. Render Liga Prav

Bij de restauratie worden originele delen zoveel mogelijk behouden. (Behalve de badcellen en de keukens, deze worden gemoderniseerd.) Zo zijn in het hoge metalen kozijn van de glasgevel van het restaurant en de kinderopvang, in het vierkante bouwblok, alleen die delen vervangen die vergaan waren. Ook bij de betonnen (!) kozijnen worden alleen de missende stukjes vervangen.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Beeld Flip Krabbendam (2019)

Metalen kozijnen. Beeld Flip Krabbendam (2019)

Ginzburg had een speciaal idee over kleuren. Hij maakte onderscheid tussen warme en koude kleuren, tussen warm geel en koud geel, warm groen en koud groen. Deze originele kleuren worden nu teruggevonden onder vele lagen later aangebrachte verf. Studenten van het Polytechnic college №2 verwijderen deze lagen en brengen nieuwe verf aan, van de juiste kleur, alleen waar nodig. Alsof het gaat om een schilderij van Rembrandt!

Wat zij ook aantroffen onder lagen oude verf was het zogenaamde ‘pressed wood’, geperst hout, dat voor railingen en traptreden gebruikt werd. Dat is nog steeds in goede conditie, hier hoeft alleen een nieuw laagje vernis te worden aangebracht.

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Beeld Flip Krabbendam (2019)

Het restaureren van de oorspronkelijke verflaag in het restaurant. Beeld Flip Krabbendam (2019)

De gevels zijn opgebouwd uit holle bakstenen die ook in deze tijd nog worden toegepast. Tijdens de restauratie is ook de originele  stro-isolatie aangetroffen. Deze zal worden vervangen door een eigentijdse variant. (Sorry, maar dit blijft onzichtbaar)

Narkomfin-gebouw (1928) in Moskou door Moisej Ginzboerg en Ignaty Milinis. Beeld Flip Krabbendam (2019)

Holle baksteen. Beeld Flip Krabbendam (2019)

Nawoord

In eerdere episodes heb ik steeds besloten met een kort filmpje waarin bewoners of initiatiefnemers iets vertellen over het wonen in het betreffende project. In dit geval ligt dat in het verleden. Daar is nog wel iets over geschreven, zie Socks.

De restauratie betekent een nieuwe start, en hierbij blijven de gedeelde voorzieningen behouden, al worden deze nu openbaar, voor bewoners en voor mensen van buiten. Zo krijgt ook de woonvorm een tweede kans.

Een woord van dank

Deze episode is voor een groot deel gebaseerd op een rondleiding op de bouwplaats die mogelijk werd gemaakt door Nadya Cherapkina, beeldhouwer te Moskou, die Julia Iognovan van het ‘Departement van Cultureel Erfgoed van de stad Moskou’ benaderde, die toestemming voor gaf voor een bezoek aan de bouwplaats.

De rondleiding, die erg interessant was, werd geleid door Maria Kuzina, van ‘Ginzburg Architects’. Op deze plaats wil ik alle drie hartelijk bedanken voor hun inspanningen.

Bronnen

Frits Palmboom, ‘Doel en vermaak in het konstruktivisme’, SUN, Nijmegen, 1979
The Constructivist Project
Moscow City Web 
Failed Architecture
The Guardian
Archi.ru
Moscow City Web 

Lees verder

 

 

Foto's

Reageer op dit artikel