blog

Blog – Rem Koolhaas en de kritiek

Architectuur

Door Harm Tilman – In Nederland neemt de kritiek op de architectuur de laatste tijd uitgesproken negatieve trekjes aan. Deze werkt eerder verlammend dan opwekkend. Een geweldige traditie in de kritiek dreigt zo verloren te gaan.

In Curbed verscheen afgelopen week een prachtige kritiek van Alexandra Lange gebaseerd op een herlezing van het boek S,M,L,XL van Rem Koolhaas uit 1991. Ze becommentarieert het boek en geeft aan wat ze goed vindt en wat niet. Ze uit haar bewondering voor Rem Koolhaas voordat hij de status van sterarchitect veroverde.

Video op de website van OMA over S,M,L,XL

Werken als een cyborg

Ze kraakt kritische noten, waaronder de cultuur van overwerk met niet betaalde stagiaires en onderbetaalde prijsvragen, die de architectuur in haar greep houdt. Om in dit milieu te overleven, schrijft ze, moet je werken als een cyborg. De Japanse architect Toyo Ito noemde Koolhaas ooit een ‘mechanical baseball pitching machine’. Voor de goede orde, lto bedoelde dit als compliment.

OMA en Koolhaas

De architectuur van OMA wordt gezien als architectuur van Koolhaas en niet van het bureau. Terwijl Joshua Prince-Ramus bij de Bibliotheek in Seattle bijvoorbeeld partner-in-charge was, wordt het gebouw in de media toegeschreven aan Rem. Overigens ligt dit meer aan de media, schrijft Lange, dan aan de architect. OMA is overigens niet het enige bureau dat met dit probleem heeft te kampen.

Ontwerp en ontwikkeling

In haar bespreking focust ze op Koolhaas kwaliteiten als een sluwe politieke speler en zelf-promotor wiens begrip hoe publieke architectuur toegekend en gebouwd wordt, niet de minste van zijn aanzienlijke talenten is. Koolhaas doorbreekt de historische scheidslijnen tussen kunst en commercie, tussen ontwerp en ontwikkeling. Lange stelt tot haar verbazing vast, dat Koolhaas gefascineerd is door de architectuur van John Portman en de effecten die deze heeft op de stad.

Volgens Lange blijkt uit dit interview van Jennifer Sigler in INDEX Magazine dat de naamgeving van het bureau, de verschijning van S,M,L,XL en de oprichting van AMO alle drie te beschouwen zijn als “moves intended to take the heat off himself as a person and intended to get architects paid for all the things they do that aren’t constructing buildings. S,M,L,XL was also one of those things, research made into a saleable product that wasn’t supposed to serve as a sales brochure.”

Usual suspect

Heel anders gaat het toe in Nederland. Daar is Koolhaas de ‘usual suspect’ voor alles wat mis gaat. Als uit de gevel van Rijnstraat 8 glas valt, heeft Koolhaas het gedaan, ook al is het gebouw van Jan Hoogstad. Als de woningbouw in Nederland vastloopt, komt het door Koolhaas. En de onbeschrijflijke lelijkheid van de architectuur zou ook aan hem te wijten zijn.

Fake-news

We zijn in het tijdperk van fake-news beland, ook in de architectuur. Aan Koolhaas worden bovenaardse krachten toegekend. Als je het argument zou omdraaien, zou hij de verlosser van de Nederlandse architectuur zijn. Genoemde kritieken gaan bovendien uit van een schromelijke overschatting van wat architecten kunnen doen.

Slierten woonwijken

Afgelopen week beweerde Friso de Zeeuw op het platform Stadszaken, dat de lelijkheid van de Nederlandse architectuur te wijten zou zijn aan deze ontwerper. Wie wel eens door Nederland rijdt en daar stuit op slierten woonwijken, afgewisseld met treurige winkelcentra, zal nooit op het idee komen. Het zou de Zeeuw als lobbyist van ontwikkelaars sieren, als hij eens de hand in eigen boezem stak.

Volgens Friso de Zeeuw moet de Nederlandse architectuurwereld zich bevrijden van de Koolhaas/OMA-dominantie

Architectuurdebat

Interessant was ook het interview met Hans van der Heijden, afgelopen voorjaar in de Volkskrant. Volgens hem is door Koolhaas het hele architectuurdebat “naar binnen geklapt”. Hoe dat precies in zijn werk gegaan zou zijn gegaan, vertelt hij er niet bij. Koolhaas heeft zich de afgelopen twintig jaar immers nauwelijks met Nederland bemoeid. Ook met de lof die vanuit Nederland zijn kant opkwam, wilde hij in de regel niets te maken hebben.

 

Volgens Hans van der Heijden lijdt Nederland onder sterarchitecten

Mystificatie

Dat Nederlandse architecten door de overweldigende aanwezigheid van Koolhaas alleen nog maar wilden bouwen zoals hij, lijkt me een pure mystificatie. In de komende editie van de Architect presenteren we bijvoorbeeld werk van Happel Cornelisse Verhoeven architecten, Office Winhov en De Zwarte Hond en Monadnock, dat in het geheel niet onder deze definitie valt.

Abstract beeld

Koolhaas is bij beide ex-professoren eerder een abstract beeld dan de man van vlees en bloed die OMA en AMO opzette en die in zijn werk verschillende periodes doormaakte. Het schrikbeeld dat beiden schetsen, berust op een zinsnede uit de rede die politicus Thierry Baudet hield na de eclatante overwinning van Forum voor Democratie bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2019.

Traditie in architectuurkritiek

Dat beide ex-professoren flirten met Baudet en daarvoor hun eigen opportune redenen hebben, is uiteraard hun zaak. Wat ik echter betreur is dat met dergelijke opinies een grote traditie in architectuurkritiek verloren dreigt te gaan. Een kritiek waarin de realiteit van architectuur voorop staat, wars van ideologie.

Blinde verering

Om terug te komen op Lange. Ieder fixatie op Koolhaas is haar vreemd. Van de blinde verering of haat die we in Nederland tegenkomen, is ze totaal wars. Lange herleest deze zomer behalve Koolhaas, ook boeken van andere architecten, waaronder Christopher Alexander en Virginia McAlester.

 

Op Curbed bespreekt Alexandra Lange het 25 jaar geleden verschenen boek S,M,L,XL

Kritische stem

Ze toont zich kritisch over Koolhaas. Ze vindt dat hij de roem die hij vergaarde, had kunnen aanwenden om prijsvragen te weigeren, om parameters voor een faire praktijk te vestigen, om te ijveren voor een 40-urige werkweek en niet te werken in China en het Midden Oosten. Met wat ze schrijft onderstreept ze nog eens hoe relevant de activiteit van een werkelijk kritische stem is.

 

Reageer op dit artikel