blog

Blog – Voor wie bouwen architecten: voor zichzelf of anderen?

Architectuur

Door Harm Tilman – Afgelopen week hield een kritisch forum onder leiding van Reinier de Graaf de relatie tussen opdrachtgever en architect tegen het licht. Op dit vlak valt nog veel te winnen, zo bleek. Om te beginnen zou de architect meer oog moeten hebben voor de betekenis van gebouwen in de financiële wereld.

De Duitse regeling voor architectenhonoraria (HOAI) is in strijd met het Europese recht. Deze uitspraak begin juli 2019 was te verwachten gezien de jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie, toch kwam ze onverwacht. De gevolgen zullen immens zijn. Architecten kunnen geen beroep meer doen op minimum- en maximumtarieven. Maar ook zaken als beroepsbescherming, permanente educatie en prijsvraagcultuur komen ter discussie te staan. De Duitse architecten verenigingen kondigden direct aan het hier niet bij te laten zitten.

Adviseurs en dienstverleners

Hoe het ook zij, in Duitsland zal een situatie gaan ontstaan die we hier al langer kennen. Kort samengevat: architecten ontwikkelen zich van autonoom werkende ontwerpers tot adviseurs en dienstverleners en werken steeds vaker voor private ontwikkelaars. Gebouwen ontlenen hun vorm niet alleen aan functionele criteria, maar evenzeer aan financiële motieven. Als reactie daarop zijn architecten zich gaan profileren als ondernemer en ambiëren ze de rol van ontwikkelaar.

Het nieuwe ASICS EMEA HQ in Hoofddorp door RED Company en Powerhouse Company

Voor wie we bouwen

Afgelopen donderdag woonde ik in HNI een plenaire discussie bij die was geëntameerd door Reinier de Graaf (OMA). Aanleiding was de presentatie van een boeiende special die hij heeft gemaakt voor het Duitse blad ‘Baumeister’ over de vraag voor wie architecten bouwen: doen ze dat voor de glorie, het geld, zichzelf of anderen? De Graaf stelt dat architectuur haar bestaansreden niet bij haarzelf, maar beter bij anderen kan zoeken. Nu de dialoog tussen architect en opdrachtgever is verdampt, ziet hij participatie als een middel om deze dialoog te herstellen.

Woningbouw in London door OMA. Rechts het gerenoveerde Design Museum dat hierdoor mogelijk werd. Beeld Harm Tilman

Architectuur als asset

Onderzoeker Patrice Derrington stelde kritische vragen over het private ontwikkelingsmodel dat op steeds meer plaatsen in de wereld wordt gevolgd. Architectuur is volgens haar niet alleen onderdeel van een financieringsconstructie, maar is zelf een asset geworden. Adviseur Jeroen van der Veer maakte een punt van de woningcrisis in Amsterdam, volgens hem een gevolg van globale financiering in combinatie met lage rente. Het grootste probleem is volgens Van der Veer dat de personen die de huizen bezitten en verhuren, geen band hebben met de mensen die er wonen. Hij droomt van een nieuwe rol voor woningbouwverenigingen.

Radio Tower & Hotel in New York, beeld MVRDV

Radio Tower & Hotel in New York, ontwerp MVRDV

Toestroom van nieuwkomers

Burgemeester Erion Veliaj van Tirana wees op de enorme toestroom van nieuwkomers in zijn stad. Terwijl in de jaren zestig links denkende mensen protesteerden tegen de groei van de stad, doen dat nu juist diegenen die van de groei hebben geprofiteerd. Om dit te ondervangen kiest de gemeente voor een actieve rol op de huizenmarkt. We jagen niet op de ontwikkelaars maar op toekomstige kopers van huizen die we helpen met renteloze leningen, aldus Veliaj. Na Rotterdam is in Tirana de grootste concentratie aan Nederlandse architecten werkzaam.

Skanderbeg Plein in Tirana (AL) door 51N4E, beeld Filip Dujardin

Skanderbeg Plein in Tirana (AL) door 51N4E, beeld Filip Dujardin

Gedeelde mentaliteit

Architect Jan Benthem gaf aan geen probleem te hebben met ontwikkelaars. Het komt vooral aan op de mentaliteit die je met een ontwikkelaar deelt. Ook gaf hij aan geen opdrachtgever nodig te hebben die het in alles met hem eens zou zijn. Hij werkt liever met een opdrachtgever die zijn eigen weg gaat. Als voorbeeld noemde hij de gemeente Rotterdam als opdrachtgever van Centraal Station.

Centraal Station Rotterdam door Benthem Crouwel, MVSA en West8

Verantwoordelijk wethouder

De partij van Marco Pastors was aan de macht gekomen door tegen dat project te zijn. Maar in de nieuwe situatie wilde hij als verantwoordelijk wethouder het best mogelijke project maken. Iedere zes weken bezocht hij Benthems bureau en sprak hij met het ontwerpteam het gehele project door. Benthem toonde zich nog steeds verbaasd over het feit dat hij dit bij geen enkel ander publiek project ooit heeft meegemaakt. Bij Utrecht CS weet hij niet eens wie de wethouder is.

In het huis ‘de Fantasie’ in Almere was Jan Benthem tegelijkertijd opdrachtgever en architect. Zo leerde hij de meest complexe problemen op de meest eenvoudige wijze oplossen. Het huis is nog altijd op de website van het bureau te vinden.

Meer ingenieur dan architect

Ik kan niets beginnen zonder opdrachtgever, zei Jan Benthem. De opdrachtgever maakt deel uit van wie ik ben, ik kan niet werken zonder een opdrachtgever. Benthem ziet zichzelf dan ook niet als een architect maar veel meer als een ingenieur, als iemand die geroepen is om problemen op te lossen. En voegde hij er aan toe, die oplossing hoeft niet in alle gevallen een gebouw te zijn. Een standpunt waarmee hij verrassend dicht in de buurt van OMA komt.

Benthem is 40 jaar als adviseur betrokken bij Amsterdam Schiphol. Zo realiseerde hij met zijn bureau Benthem Crouwel Architects onder andere Vertrekhal 3. Nu voor de bouw van terminals competities nodig zijn, komt hij als adviseur niet meer aan bouwen toe.

Rol als ontwikkelaar

Het belang van de opdrachtgever kan niet worden onderschat. De toekomst voor architecten is om zelf de rol als ontwikkelaar op te pakken. Architecten als Huub Maaskant, Jon Jerde en John Portman gingen architecten hierbij voor. Maar deze rol was ook in de negentiende eeuw gangbaar. Opvallend genoeg ging De Graaf niet mee in deze redenering. Volgens hem is iedere ontwikkelaar zo goed als de publieke sector die hem of haar controleert. Hij betreurde dat de grenzen tussen wie ontwerpt, financiert en controleert aan erosie onderhevig zijn.

De Koopgoot is een 300 meter lange onderdoorgang die de Hoogstraat verbindt met de Lijnbaan en dertigduizend vierkante meter winkeloppervlak aan de stad toevoegt. Het ontwerp is van T & T Design, Jerde Partnership en de Architekten Cie.

Betekenis in financiële wereld

Om een goed gebouw te maken zijn alle disciplines als ontwerp, financiering en publieke sector even hard nodig. Anders dan in een land als Duitsland waar een architect nog een speciale positie heeft, is een architect in Nederland een van de adviseurs. Derrington adviseerde architecten zich te verdiepen in wat gebouwen betekenen in de financiële wereld. Door dat te doen, maak je je als architect minder kwetsbaar. Zo voorkom je wellicht ook dat je wordt vergeten bij de opening van je gebouw, zoals  Jan Benthem overkwam in Utrecht.

Lees ook

Reageer op dit artikel