blog

Blog – Gemeenschappelijk wonen: Hunziker Areal Zürich door Duplex Architekten en Futurafrosch

Architectuur

Blog – Gemeenschappelijk wonen: Hunziker Areal Zürich door Duplex Architekten en Futurafrosch
Hunziker Areal Haus G in Zürich door pool Architekten. Beeld Niklaus Spoerri

Door Philip Krabbendam – Hoe stimuleer je de onderlinge interactie tussen bewoners? In Zürich realiseerden Duplex Architekten, Futurafrosch, Miroslav Šik, Müller Sigrist Architekten, pool Architekten en Müller Illien Landschaftsarchitekten het coöperatieve woningbouwproject Hunziker Areal. Hier vormen de 400 woningen samen een ‘stedelijke microkosmos’.

In deze serie wil ik nagaan hoe projecten voor ‘gemeenschappelijk wonen’ op verschillende manieren zijn vormgegeven. Dit om bewoners die een nieuw project willen opzetten te informeren en inspireren. Hierbij zal ik kijken naar de:
-schaalniveaus en voorzieningen
-bewonersgroep
-ontsluiting
-aansluiting met de buitenwereld
Ook zal ik ook aandacht besteden aan ‘extra’s’: kwaliteiten die niet altijd gevraagd worden maar die evengoed een bijdrage kunnen leveren aan deze woonvorm. Zoals flaneergebieden, wandelgangen, tussendeuren, en drempelgebieden. 

Algemeen

Dit project omvat 400 woningen en 35 bedrijfsruimten. Dit ambitieuze project is ontstaan op initiatief van de ‘Baugenossenschaft’ genaamd ‘Mehr als Wohnen’, waarin 50 zogenaamde ‘Wohnbaugenossenschaften’ (woningbouwcoöperaties) samenwerkten. Dit verbond werd opgericht in 2007, ter gelegenheid van het feit dat 100 jaar eerder de eerste Wohnbaugenossenschaft in Zürich was opgericht. Om dit te vieren en om de betekenis te demonstreren van de vele ‘Wohnbaugenossenschaften’ die er intussen ontstaan waren, schreef men een ideeënprijsvraag uit voor een toekomstvisie voor het coöperatieve wonen, waarbij men dacht aan een ‘stedelijke microkosmos’. De locatie: een braakliggend fabrieksterrein in Zürich, de Hunziker Areal van circa vier hectare.

Voor de prijsvraag werden 25 bureaus uitgenodigd, waarbij het stedenbouwkundig concept van twee samenwerkende bureaus, Futurafrosch en Duplex, de eerste prijs wonnen. Voor uitwerking van de individuele gebouwen en de buitenruimte werden ook Miroslav Šik, Müller Sigrist Architekten, pool Architekten en Müller Illien Landschaftsarchitekten gekozen. Bij de ontwikkeling van de plannen speelde niet alleen de opdrachtgever Mehr als Wohnen een rol, maar ook sociologen, toekomstige bewoners, ingenieursbureaus en de gemeente.

Het project werd opgeleverd in 2014/2015.

Hunziker Areal in Zürich door Duplex Architekten, Futurafrosch, Miroslav Šik, Müller Sigrist Architekten, pool Architekten en Müller Illien Landschaftsarchitekten

Hunziker Areal in Zürich door Duplex Architekten, Futurafrosch, Miroslav Šik, Müller Sigrist Architekten, pool Architekten en Müller Illien Landschaftsarchitekten

Schaalniveaus en voorzieningen

Het project is opgebouwd uit een reeks van schaalniveaus: in twee van de dertien bouwblokken of ‘huizen’ zijn zogenaamde ‘clusterwoningen’ ondergebracht, zoals in ‘huis A’, dat ontworpen is door Duplex Architekten. Hiervan is een standaard verdieping afgebeeld op de illustratie hieronder. Op het uitvergrote deel zien we 6 eenheden voor een- en tweepersoons huishoudens, voorzien van een kitchenette en een badcel, die zijn ondergebracht in een aantal ‘cellen’. Wat opvalt is dat bij deze clusterwoningen niet is gedacht aan gezinswoningen.

Verdieping in huis A’ door ‘Duplex Architekten’

Verdieping in huis A’ door ‘Duplex Architekten’

De gemeenschappelijke voorzieningen bevinden zich in de ruimte tussen de ‘cellen’. Hier kunnen we links een zithoek onderscheiden, in het midden een eetkeuken en aan de rechterkant een werkplek. In het midden bevindt zich nog een ‘cel’ met een gemeenschappelijk ligbad.

Cluster van zes eenheden in huis A’ door ‘Duplex Architekten’

Cluster van zes eenheden in huis A’ door ‘Duplex Architekten’

Ook in huis I zien we ‘clusterwoningen’ met een gelijkwaardige opzet, en ook weer voor een- en tweepersoons huishoudens.

Deze clusters kunnen een duidelijke context vormen voor een aantal van ca 6 huishoudens of rond de 8 personen. En een gemeenschappelijke keuken met zithoek heeft zich bewezen als een geschikte voorziening voor dit aantal bewoners.

Maar niet overal zijn huishoudens opgenomen in de context van een cluster. Soms is er een gemeenschappelijke voorziening voor een heel huis. Zo heeft men in huis J een gezamenlijke wintertuin. Deze deelt men met 24 woningen. Mogelijk is dit een wat grote context voor de individuele huishoudens. Daar komt bij dat de wintertuin minimaal is uitgevoerd: een tegelvloer met een zithoek en enkele planten. De praktijk zal moeten uitwijzen of deze voorziening ook werkelijk gebruikt zal worden om daardoor als context te kunnen functioneren.

Hunziker Areal Haus J in Zürich door pool Architekten. Beeld Niklaus Spoerri

Wintertuin: Hunziker Areal Haus J in Zürich door pool Architekten. Beeld Niklaus Spoerri

In de andere ‘huizen’ deelt men alleen de centrale trappenhuizen, zoals in ‘huis M‘. Een minimale voorziening om als context te dienen voor gemiddeld 30 huishoudens, maar gezegd moet worden dat deze met de meeste zorg zijn vormgegeven.

Mogelijk zullen de bordessen als context werken voor de 5 à 6 woningen per verdieping, terwijl het hele trappehuis en de toegangshal dan weer als context werken voor de 5 woonverdiepingen van het ‘huis’.

De context voor de bouwblokken of ‘huizen’ wordt gevormd door de tussenliggende pleintjes die telkens drie ‘huizen’ met elkaar verbindt. Een context waarin de ‘huizen’ gemakkelijk tot hun recht kunnen komen. Deze stedenbouwkundige opzet is terug te voeren op het idee van de ‘palazzini’, losse bouwblokken die binnen een grid (de ontsluiting) een gezamenlijke buitenruimte delen.

Palazzini in Rome

Palazzini in Rome

In dit geval is gaat het om een woonerf en groenvoorzieningen rond een pleintje. De praktijk zal moeten uitwijzen of deze gemeenschappelijke voorzieningen door 90 huishoudens beheerd kunnen worden en voldoende tot leven komen om inderdaad als context te dienen.

De woonerven en pleintjes 1 t/m 4

De woonerven en pleintjes 1 t/m 4

Als context voor de vier deelgebieden is er een centraal plein (nr 5 in bovenstaande plattegrond) dat gebruikt kan worden voor rommelmarkten en feestelijkheden. Aan dit centrale plein ligt, op de begane grond van gebouw G, ontworpen door pool Architekten, een gemeenschappelijke ontmoetings- en vergaderruimte voor het geheel.

Hunziker Areal Haus G in Zürich door pool Architekten. Beeld Niklaus Spoerri

Hunziker Areal Haus G in Zürich door pool Architekten. Beeld Niklaus Spoerri

Een andere voorziening die deze context tot leven zou kunnen brengen is de kinderspeelplek aan de zuidrand van de locatie (nr 6 in bovenstaande plattegrond).

Extra: bedrijfsruimten

Om het idee van een ‘stedelijke microkosmos’ verder gestalte te geven heeft men onderdak willen bieden aan een veelheid aan bedrijfjes. Deze zijn alle ondergebracht op de beganegrond, achter de expliciet vormgegeven plinten van de palazzini. Zo zijn er een vioolbouwatelier, een dans- en yoga studio, een nagelstudio, een kinderopvang, een bakkerij, een ‘cultuursalon’, twee restaurants, een kapper, een make-up academie, een uitgeverij, er zijn tentoonstellingsruimten, muziekruimten, (veelal kleine) kantoorruimten (oa voor de Baugenossenschaft ‘Mehr als Wohnen’) een fotostudio, een grafisch atelier, een ruilwinkel, een psychologische praktijk, een kinderdagverblijf, een ‘heilpedagogische school’ voor kinderen met een beperking en verschillende multifunctionele ruimten.

De begane grond is bijna geheel voor bedrijfsruimten bestemd (Gewerbe)

De begane grond is bijna geheel voor bedrijfsruimten bestemd (Gewerbe)

Nu zijn bedrijfjes niet hetzelfde als gemeenschappelijke voorzieningen waar men elkaar kan ontmoeten. Toch kunnen bedrijfsruimten wel bijdragen aan de ontmoeting van buurtbewoners. We hoeven maar te denken aan de gesprekken in traditionele buurtwinkels.

Bewonersgroep

Men heeft gestreefd naar een variatie aan bewoners die overeenkomt met de variatie die men aantreft in de stad Zürich. Zo wilde men voorkomen dat er een monofunctionele buitenwijk zou ontstaan. Daarom biedt het project plaats aan verschillende soorten bewoners, zoals gezinnen, studenten en een- en tweepersoonshuishoudens. Men heeft niet alleen gelet op variatie in grootte, maar ook in inkomen. Zo is 20% van de woningen, verdeeld over meerdere bouwblokken, gereserveerd voor gezinnen in de bijstand. Verder is er plaats ingeruimd voor vluchtelingen, en er is een gehandicaptengroep en een weeshuis. Interessant zijn ook de aan de verdiepingen toegevoegde ‘kamers met bad’ in huis G en H, geschikt voor gasten of opgroeiende kinderen.

Hunziker Areal Haus H in Zürich door Müller Sigrist Architekten

Hunziker Areal Haus H in Zürich door Müller Sigrist Architekten

Ontsluiting

Komt men van buiten, dan komt men niet automatisch langs het centrale plein, dat zich in het midden van het gebied bevindt. Wil men, op weg naar huis, weten of zich daar iets afspeelt dan kan men altijd een stukje omlopen.

Op weg naar huis zou men ook langs het pleintje willen komen van het deelgebied waar men woont. Ook dit ligt niet ‘in de loop’ omdat men er in het ontwerp naar gestreefd heeft de pleinwanden te reserveren voor de eerdergenoemde bedrijfjes.

Zone voor toegangen woningen aangegeven door evenwijdige lijnen

Zone voor toegangen woningen aangegeven door evenwijdige lijnen

De toegangen tot de woningen zijn daardoor, van de pleintjes af, naar achteren geschoven. Misschien heeft men nog voldoende zicht op wat zich afspeelt op het ‘eigen’ pleintje, of misschien is het raadzaam om ook hier een stukje om te lopen. Eenmaal binnen in huis A, met de clusterwoningen, komt men op weg naar de eigen woning langs de gemeenschappelijke ruimten. Voor sommige woningen moet men er wars doorheen lopen. Dit laatste kan wel eens te veel ten koste gaan van de vrije keuze wel of niet deel te nemen aan het clusterleven. Voor de woningen in ‘Huis M’ ligt de gemeenschappelijke wintertuin voor bewoners op lagere verdiepingen niet ‘in de loop’, dit kan het gebruik ervan belemmeren, waarmee de betekenis als context twijfelachtig wordt.

Extra: beperkt autobezit

Om te voorkomen dat het woongebied zou worden gedomineerd door auto’s heeft men een drastische maatregel genomen: men mag alleen een auto hebben als men deze nodig heeft voor het werk of vanwege een handicap. Zo heeft men het aantal parkeerplaatsen kunnen beperken, waarbij wel rekening is gehouden met parkeerplaatsen voor bezoekers.

Toch is het nodig gebleken een ondergrondse parkeerplaats aan te leggen. Zie de inrit onder gebouw F.

Aansluiting met de omgeving

Nu is er geen drempelgebied dat buitenstaanders kan uitnodigen om kennis te maken met het project, met het buurtje, maar de belangrijkste toegangsweg die direct naar het centrale plein leidt, zie de pijl in de plattegrond waarin de deelgebiedjes zijn aangegeven, wordt geflankeerd door een restaurant en een bagelshop. Hier kunnen buitenstaanders en bewoners beiden gebruik van maken en mogelijk met elkaar in contact komen.

Walter Christaller heeft ooit aannemelijk gemaakt dat voorzieningen of goederen die men niet dagelijks nodig heeft op hogere schaalniveaus worden aangeboden. Zo koopt men een koelkast of een auto in een stedelijk centrum, en niet in de buurt. Bedrijven die meer gespecialiseerde producten verkopen hebben een groot ‘bereik’ en zij vinden daarom hun plaats op hogere schaalniveaus. Toch bevinden zich in de Hunziker Areal een vioolbouwer, een bakkerij, een kinderdagverblijf en verschillende kantoorruimten, voorzieningen met een ‘bereik’ dat past bij een hoger schaalniveau dan het eigen buurtje. Maar hierdoor zullen zij buitenstaanders aantrekken, waarmee gezegd is dat bedrijfsruimten ook kunnen bijdragen aan contacten met buitenstaanders.

Nawoord

In deze serie kijk ik alleen naar hoe projecten zijn vormgegeven. Voor een antwoord op de vraag of de opzet werkt en of voorzieningen functioneren, en of er kwaliteiten gemist worden, is ‘nader onderzoek’ nodig, dat wil zeggen interviews met bewoners en andere belanghebbenden. Dit valt helaas buiten het bestek van deze serie.

Voor meer info over achtergronden en dagelijks leven in het project zie Monocle.

Lees verder

 

 

Reageer op dit artikel