blog

Blog – Loon naar werken voor architecten

Architectuur

Door Harm Tilman – Het gaat enorm goed met de Nederlandse architectuur. Er is in jaren niet zo veel te doen geweest. Tegelijkertijd hoor je andere geluiden. Zelfs in de huidige hoogconjunctuur hebben veel bureaus grote moeite om het hoofd boven water te houden. Wanneer krijgen architecten nu eens loon naar werken?

Jort Kelder reisde onlangs met de jury van BNA Beste Gebouw half Nederland af. Volgens hem zijn architecten knettergek om te werken tegen percentages van 3-5 %. Voor een dubbeltje, zei Kelder met een mengeling van ongeloof en groot gevoel voor drama in zijn stem. Een ding is zeker: architecten krijgen amper loon naar werken.

Metrostation De Pijp Amsterdam Beeld Jannes Linders

Internationale concurrentiepositie

Ook internationaal gezien is een percentage van 3% aan de zeer lage kant. In landen als Zwitserland, Luxemburg, Denemarken en Frankrijk berekenen architecten moeiteloos percentages die twee tot vier maal zo hoog liggen. Gevolg is dat de internationale concurrentiepositie van Nederlandse bureaus verder onder druk komt te staan. Ze kunnen immers minder kwaliteit en toegevoegde waarde leveren dan hun beter betaalde concurrenten.

VO-generatie

Jonge architecten die nu een bureau beginnen, krijgen hooguit nog opdrachten voor een VO. Dat is een groot verschil met toen de vorige generatie begon. Veel mogelijkheden om je hieraan te onttrekken, heb je niet. Architecten hebben het werk immers hard nodig en het is ‘voor jou tien anderen’. Tot deze VO-generatie behoren overigens ook oudere, meer ervaren architecten. Voor de bejubelde Clarissenhof in Tilburg mocht bijvoorbeeld de toch gelauwerde en zeer ervaren Liesbeth van der Pol slechts een VO maken.

De Clarissenhof in Tilburg door DOK Architecten Beeld Arjen Schmitz

Auteursrecht

Een andere kwestie is het auteursrecht. Bij veel tenders moet een architect al bij voorbaat afstand doen van het auteursrecht en dat overdragen aan de opdrachtgever. Samen met de veel voorkomende combinatie van buitensporige eisen en lage vergoedingen, leidt het ertoe dat architecten vaak minder verdienen dan stratenmakers.

Bureaucratische spelonken

Tot slot lijkt architectuur geheel uit het openbare leven te verdwijnen. De aanbestedingscultus met zijn achterkamertjesprijsvragen heeft de betrokkenheid op architectuur geheel weg-georganiseerd, zei de Amsterdamse architect Rudy Uytenhaak bij de uitreiking van de Hilversumse Architectuurprijs 2019. De aanbestedingen “zijn zo ingericht dat vooral frustratie en geen juridische openbare, navolgbare procedure ontstaat. Je ziet bureaucratische spelonken juist op die plekken waar al dat onbetaalde werk tenminste voer voor publieke meningsvorming had kunnen zijn.”

Mytylschool De Trappenberg in Hilversum door MAS architectuur, beeld Laurens Kuipers

Mytylschool De Trappenberg in Hilversum door MAS architectuur, beeld Laurens Kuipers

Kort geding

Valt aan deze situatie dan helemaal niets te doen? De Amsterdamse architect Bjarne Mastenbroek denkt van wel. Hij spande onlangs samen met Thomas Rau een kort geding aan tegen de opdrachtgever van een door hen gewonnen tender voor een kantoorgebouw. Search en Rau deden op risico mee maar kregen vervolgens niet de opdracht voor het DO. De opdrachtgever liet het plan nota bene door andere bureaus uitwerken.

Beroep op auteursrecht

Beide bureaus deden met succes een beroep op het auteursrecht. Een plan ongevraagd vermenigvuldigen mag niet en dat doe je als je het door anderen laat uitwerken. De rechter sommeerde de opdrachtgever te stoppen met de uitwerking en met de oorspronkelijke architecten weer aan tafel te gaan.

Collectief besluiten

Het is een klinkend succes, niet alleen voor de betrokkenen, maar voor de gehele sector. Toch is Mastenbroek er niet gerust op. De kans is groot dat opdrachtgevers nog meer dan voorheen erop gespitst zullen zijn het auteursrecht over te nemen. Pas als architecten collectief besluiten geen afstand meer te doen van het auteursrecht, zal een einde komen aan deze praktijk. Maar of dit zal gebeuren?

Zelf ontwikkelen

Een andere uitweg ligt in ondernemerschap. Architecten kunnen, als ze niet langer met een hongerloon willen worden afgescheept, zelf gaan ontwikkelen. Het is een weg die de Rotterdamse architect Robert Winkel succesvol aflegt. Volgens hem kun je maar beter zelf initiatief nemen en zelf ontwikkelen. ‘Act now, take responsibilty.’ Het probleem is echter dat niet iedere architect hiervoor in de wieg is gelegd. Ontwikkelen is ook een vak.

Fenix I door Mei Architects

Fenix loodsen in Rotterdam door Mei Architecten Beeld: Mei + WAX

Financiering van de architectuur

Daarnaast zou je verwachten dat de overheid meer gaat doen dan ze nu doet. Het minste wat je van haar mag verwachten is een analyse van wat de samenleving met architectuur wil en op welke manier dat is te financieren. De overheid zou daarbij zelf het voorbeeld kunnen geven door bij haar eigen opdrachten inzake kwaliteit en circulariteit een correcte prijs te betalen.

Sleutel in handen

Een klimaat waarin je als architect loon naar werken krijgt, is nog ver . Zeker is dat architecten zelf een sleutel in handen hebben. Wil de focus worden verlegd van de laagste prijs naar kwaliteit, is het noodzakelijk dat architecten samen optrekken. Ook als dit betekent dat ze collectief moeten weigeren deel te nemen aan unfaire aanbestedingen.

Lees ook

 

Reageer op dit artikel