blog

Blog – Gemeenschappelijk wonen: Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten

Architectuur

Blog – Gemeenschappelijk wonen: Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten
Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten. Beeld Andrea Kroth

Door Philip Krabbendam – Hoe stimuleer je de onderlinge interactie tussen bewoners? In Berlijn realiseerden Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten het cohousing-project Spreefeld. Architecten en bewoners wilden op deze manier voorkomen dat de oever van de Spree geheel geprivatiseerd zou worden.

In deze serie wil ik nagaan hoe projecten voor ‘gemeenschappelijk wonen’ op verschillende manieren zijn vormgegeven. Dit om bewoners die een nieuw project willen opzetten te informeren en inspireren. Hierbij zal ik kijken naar de:
-schaalniveaus en voorzieningen
-bewonersgroep
-ontsluiting
-aansluiting met de buitenwereld
Ook zal ik ook aandacht besteden aan ‘extra’s’: kwaliteiten die niet altijd gevraagd worden maar die evengoed een bijdrage kunnen leveren aan deze woonvorm. Zoals flaneergebieden, wandelgangen, tussendeuren, en drempelgebieden. 

Algemeen

Het project Spreefeld telt 65 wooneenheden en appartementen, die zijn ondergebracht in drie bouwblikken en het is gebouwd aan de oever van de Spree in Berlijn. Het is een initiatief van architecten en bewoners die wilden voorkomen dat de oever van de Spree geheel geprivatiseerd zou worden. Het gebouw is opgeleverd in 2014.

Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten

Plattegrond 3 bouwblokken aan de oever van de Spree (rechtsboven)

Schaalniveaus en voorzieningen

Van de bewoners bewoont zo’n 60 procent een individuele woning. Daartegenover woont 40 procent in een zogenaamd cluster dat bestaat uit een combinatie van woningen. Deze clusters strekken zicht uit over twee of drie verdiepingen.

Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten

Diagram Een cluster bestaande uit 8 woningen met samen 11 bewoners

Een cluster bestaat uit maximaal 17 woningen en beschikt over een gemeenschappelijke eetkeuken en zithoek. Daarbij kan de vraag worden gesteld of individuele huishoudens nog wel tot hun recht komen in deze grote clusters. De grootte kan ook voor praktische problemen zorgen bij het samen runnen van de gemeenschappelijke keuken.

Nu is 40 procent van de woningen voorzien van een context op het niveau van een cluster. De resterende 60 procent van de huishoudens wilde kennelijk wat meer afstand tot hun medebewoners. Toch zou het kunnen dat de schaal van het project als geheel een wat grote context is voor deze individuele huishoudens. Daar staat tegenover dat contacten tussen de bewoners ook kunnen ontstaan op een tussenniveau: elk bouwblok is namelijk voorzien van een daktuin.

Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten. Beeld Ute Zscharnt

Beeld Ute Zscharnt

Op de begane grond en de insteekverdieping van de drie bouwblokken bevinden zich de voorzieningen voor het gehele project: een salon, gastvertrekken, een fitnessruimte, een muziekruimte, een gezamenlijke houtwerkplaats, een ruimte voor ‘ontmoeting en voeding’ en nog enkele onbenoemde ruimten voor verschillend, tijdelijke vormen van gebruik. Daarnaast is er rond de bouwblokken een gemeenschappelijke tuin.

Omdat de initiatiefnemers wilden dat de oever van de Spree openbaar zou blijven heeft men het project zo ontworpen dat de Spree vanuit de buurt zichtbaar en toegankelijk blijft.

Maar dit heeft tot gevolg gehad dat, zoals we op de plattegrond kunnen zien, de gemeenschappelijke tuin geen duidelijk herkenbare ruimte is geworden. Hierdoor, en door het feit dat de algemene voorzieningen verdeeld zijn over de drie bouwblokken, toont het project zich niet als een geheel. De praktijk zal moeten uitwijzen of dit een probleem is, voor de samenhang van de groep, voor het onderhoud van de tuin, of voor de relatie met buitenstaanders die hier zouden kunnen verschijnen. Met alles wat nodig is voor een BBQ, in de veronderstelling dat zij zich hier op een openbare groenstrook bevinden. Veel zal afhangen van de inrichting van de tuin.

Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten. Beeld Andreas Trogisch

Beeld Andreas Trogisch

Bewonersgroep

Door de verschillende woningen en woonvormen is een grote variatie in huishoudens mogelijk geworden. Alleenstaanden, gezinnen en eenoudergezinnen kunnen allemaal een plek vinden in deze opzet. Er zijn ook vluchtelingen opgenomen in het project.

De clusters zijn gemengd naar woninggrootte, wat variatie in de bewonerssamenstelling mogelijk maakt, ook op clusterniveau. Het is altijd weer de vraag hoe ver daarin gegaan moet worden. Wanneer is de variatie te groot? Zodat verschillen in levensstijl gaan storen in plaats van inspireren. En wanneer is de variatie te klein? Wat de onderlinge omgang minder interessant kan maken.

Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten. Beeld Michael von Matuschka

Beeld Michael von Matuschka

Ontsluiting

Gemeenschappelijke voorzieningen werken het beste als ze ‘in de loop’ liggen, als de ontsluiting de reeks van sociale niveaus volgt en contact houdt met deze voorzieningen. Hierdoor kan men zien wat er zich hier afspeelt, waardoor men zich daar spontaan bij aan kan sluiten.

In dit project hebben de drie bouwvolumes hun eigen toegang, waarbij opvalt dat de trap en lift afgescheiden blijven van de gemeenschappelijke ruimten op de begane grond. Zie ook de plattegronden bovenaan deze episode.

Spreefeld in Berlijn door Carpaneto Architekten, Fatkoehl Architekten en BARarchitekten

Diagram Ontsluiting

Wie op de verdieping uit de lift komt, op weg naar de eigen eenheid of het eigen appartement heeft niet altijd zicht op de gemeenschappelijke keuken en woonkamer van een cluster. De dakterrassen op ieder bouwblok liggen zelfs aan het eind van een ontsluiting, en niet in de loop. Zo draagt de ontsluiting niet overal bij aan een ‘spontaan’ functioneren van de gemeenschappelijke voorzieningen.

Aansluiting met de omgeving

De gemeenschappelijke ruimten op de begane grond zijn bedoeld voor de bewoners, maar zij kunnen ook opengesteld worden voor buitenstaanders. Zo kunnen de fitnessruimte en de ruimte voor ‘ontmoeting en voeding’ de interactie tussen bewoners en omwonenden bevorderen.

Nawoord

In deze serie kijk ik alleen naar hoe projecten zijn vormgegeven. Voor een antwoord op de vraag of de opzet werkt en of voorzieningen functioneren, en of er elementen gemist worden, is ‘nader onderzoek’ nodig. Dat wil zeggen: interviews met bewoners en andere belanghebbenden. Dit valt helaas buiten het bestek van deze serie.

Voor meer informatie over Spreefeld: bekijk de video waarin ARD het dagelijkse leven in beeld brengt.

Bronnen

Brochure: ‘at home, collectief bouwen en wonen’, uitgave van het Deutches Architekturmuseum, 2018
Cohabitat
Right to Build Toolkit

Lees verder

 

 

Foto's

Reageer op dit artikel