blog

Blog – Architectuurprijsvragen: eerlijke competitie of zorgelijk kansspel?

Architectuur

Door Adriaan Jurriëns – Stel het meedoen aan architectuurprijsvragen eens voor als het meespelen in een loterij. Hoeveel heeft een architect over voor een lot in deze loterij? Het antwoord is veel. Onredelijk veel zelfs. Wie van architectuur houdt, besteedt de uitkomsten ervan niet uit aan een loterij, maar besteedt de beschikbare inzet verstandig.

Voor veel architecten is bedrijfsvoering een bijzaak, onderdeel van een Hoger Plan voor een mooiere en betere architectuur. Architecten zijn bereid om hoge verliezen te accepteren in ruil voor een kleine kans op een bijzondere opdracht. Prestigieuze prijsvragen zoals de onlangs uitgeschreven Europan 15 [1] dragen sterk bij aan het idee dat het accepteren van grote te verwachten verliezen onderdeel is van het architect-zijn. Dit idee is niet alleen onrechtvaardig voor de deelnemers, maar ook schadelijk voor de gehele beroepsgroep en de architectuur.

De Postsparkasse in Wenen ontworpen door Otto Wagner Beeld Adriaan Jurriëns

Portfolio

Het bestaan van prijsvragen is niet zo gek. Het is in beginsel een competitie tussen ideeën waarbij het beste voorstel voor een ontwerp wordt gekozen. Voor jonge architecten een interessant podium om zich te bewijzen. Voor de gevestigde orde een mogelijkheid om zijn portfolio uit te breiden. En opdrachtgevers doen mee om frisse inzichten te verwerven. De recente architectuurgeschiedenis kent veel voorbeelden van architecten die hun succes beproefden in prijsvragen, al dan niet door eervolle vermeldingen.

Otto Wagner, ontwerp voorkant Postsparkasse, 1906

Rauwe praktijk

Recentelijk bezocht ik de Postsparkasse in Wenen. Het ontwerp voor deze modernistische mijlpaal uit 1906 van de Oostenrijkse architect Otto Wagner werd tijdens een prijsvraag verkozen boven 36 andere inzendingen [2]. Maar zoals wel vaker verbleekt het sprookje bij de rauwe praktijk. Een gewonnen prijsvraag is geen garantie op succes. Zo werd in de prijsvraag voor het Haagse Vredespaleis in 1913 het ontwerp van Louis Marie Cordonnier verkozen boven zijn inzending.

HP Berlage, ontwerp Haags Vredespaleis

Prijsvraag Vredespaleis

Het kan geen kwaad om hier met enige realiteitszin naar te kijken. Of een inzending wint is immers afhankelijk van tal van factoren. Als één van de 216 architecten in de prijsvraag voor het Vredespaleis, maakte Wagner 1/216=0,46% kans [3]. Interessant is ook de werkijver die deze architecten aan de dag legden. Gemiddeld maakten zij 14 tekeningen per inzending om hun visie uit te beelden. Wat brengt architecten ertoe om zoveel werk te verzetten tegenover een geringe kans op succes?

Te verwachten opbrengst

De beslissing om mee te doen aan een prijsvraag is afhankelijk van de te verwachten opbrengst. Anders dan veel andere beroepsgroepen speelt de materiële opbrengst voor architecten slechts een bescheiden rol. Het verkrijgen (en uitvoeren) van een prestigieuze opdracht behoort tot de kern van het Hogere Plan dat iedere architect in zijn achterhoofd heeft. Bovendien, zo is de gedachte, betekent een uitgevoerd ontwerp een uithangbord voor meer toonaangevend vervolgwerk. En anders biedt een eervolle vermelding een podium voor ideeën, kennis en kunde. Maar ergens wringt de schoen. Die duizenden uren hadden ook anders besteed kunnen worden.

Vorm van speculatie

Architecten schatten de opbrengsten van prijsvragen doorgaans onrealistisch hoog in. Met een nuchtere blik kunnen we constateren dan dat de veronderstelde extra opbrengsten een vorm van speculatie betreffen. Daarbij komt dat voor architectuurprijsvragen buiten de architectengemeenschap weinig aandacht is. Binnen de gemeenschap zelf is de aandacht ook steeds vluchtiger. Denk maar aan de prijsvragen, onderscheidingen en andere nieuwberichten die dagelijks over elkaar heen buitelen. Uitkomsten van prijsvragen worden buiten de architectengemeenschap vrijwel niet meer gezien.

Speelbal van belangen

En dan hebben we het nog niet eens gehad over de vraag in hoeverre prijsvragen überhaupt een vervolg krijgen. Steeds vaker zijn het voorstudies waar opdrachtgevers in gaan winkelen. Of die in het ergste geval een speelbal worden van ontwikkelaars, politici of andere ontwerpers. Het voordeel dat een architect als Wagner ermee behaalde, gaat tegenwoordig niet meer op.

Ontwerp Postsparkasse, vestibule, Otto Wagner

Proef op de som

We nemen de proef op de som en kijken naar de te verwachten opbrengst van een actuele prijsvraag. Voor de prijsvraag Europan 15 ‘Productive Cities’ is de geldprijs €9900 voor de winnaar [4]. Om mee te dingen naar deze prijs betaal je €100 inschrijfgeld. Maar dat is niet de enige investering. Een serieuze inschrijving die voldoet aan de inzendingsvoorwaarden kost minimaal zo’n 120 uur. Met een bescheiden uurloon van €50 per uur is de tijdsinvestering daarmee zo’n €6000. Zeer optimistisch geschat komt de totale investering daarmee op €6100. Gemakshalve rekenen we bijkomende bedrijfskosten daar nog niet eens bij. Als 10 deelnemers meedoen is de kans op winst 10%. De te verwachten opbrengst is dan (9900*0,10)-6100=een verlies van € 5110.

Europan 15 prijsvraag, locatie Rotterdam Brainpark

Gegarandeerd verlies

Daarbij komt dat je bij meedoen aan Europan alle rechten afstaat en dat de uitschrijver geen plicht heeft de prijsvraag te verwezenlijken [5]. Met alleen wat nieuwberichten in de media maakt een architect een zeer bescheiden kans op een geldprijsje. Voor de meeste deelnemende architecten is het een gegarandeerd verlies van dusdanige proporties die alleen bij gokverslaafden zijn gelijke kent. En net als gokverslaafden denken ook architecten vaak dat ze het systeem te slim af kunnen zijn.

Blinde eerzucht

Niet alleen jonge deelnemende architecten lopen een zeer groot risico op verlies. Ook alle andere architecten delen mee in het gemeenschappelijke verlies. Het verlies van de 9 deelnemers is (5110 * 9)-4958 [6] = € 45990. En het verlies bij alle 34 prijsvragen van Europan is 45990*34 = €1.563.660! Uitgaande van het optimistische geval dat er maar 10 deelnemers per prijsvraag meedoen. Behalve dat alle geld, tijd en energie beter gestoken hadden kunnen worden in kwalitatief betere uitbouwtjes, gaat er de zeer bezwaarlijke suggestie vanuit dat opdrachtgevers voor miljoenen euro’s aan ontwerp-werkzaamheden kunnen onttrekken aan de markt door in te spelen op de blinde eerzucht van architecten.

Europan 15 prijsvraag, locatie Graz

Zelf bekostigen

Anders dan in de tijd van Cordonnier en Wagner, worden een maximale inspanning en een minimale kans op winnen nu ‘beloond’ met een uiterst karige prijs die bovendien geaccepteerd dient te worden tegen wrange voorwaarden en geringe vervolgkansen. Alleen uitschrijvers en opdrachtgevers worden er beter van. Architecten worden geacht een belangrijk deel van hun toegevoegde waarde zelf te bekostigen [7].

Redelijke voorwaarden

Zijn prijsvragen dan passé? Nee, natuurlijk niet. Het kan een uitstekend middel zijn mits ze onder redelijke voorwaarden worden gehouden en een redelijke opbrengst tegenover staan. Zie bijvoorbeeld de aanpak van Architectuur Lokaal.

Loterijen

De praktijk is vaak anders. Eerder al schreef Frederik Pöll al eens over de schokkende misstanden bij de Dag van de Architectuur in Rotterdam [8]. Maar de voorbeelden zijn legio. Europan en veel andere prijsvragen hebben iets weg van loterijen waarin veel architecten met lege handen achterblijven en handige opdrachtgevers er met het rendement vandoor gaan. En dat verdient veel meer weerstand.

Ontwennen of verbieden

Gelukkig is er gemakkelijk iets tegen te doen. Net als bij gokverslaving geldt ook hier: ontwennen of verbieden. Verbieden is politiek en juridisch lastig, maar een collectieve ontwenningskuur lijkt mij op zijn plaats. Voor (jonge) architecten die in hun zoektocht naar opdrachten op prijsvragen stuiten geldt: Kijk nuchter naar de winkansen en de te verwachten prijzen. Is het prijsbedrag niet in verhouding met de investering? Onduidelijk vervolg? Niet meedoen! Heb je het gevoel dat je het systeem slimmer af kunt zijn doordat jij die bijzondere architect bent? Zoek professionele hulp!

Gezonde bedrijfsvoering

Bij vermanende woorden voor jonge architecten alleen kan het niet blijven. Een bijzondere reprimande is op zijn plaats voor al die architecten, critici en andere aanverwanten die misdadige praktijken met prijsvragen een legitieme kleur geven. Als voormannen- en vrouwen van het vakgebied en vaak ook ervaringsdeskundigen zouden ze beter moeten weten en hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Van opdrachtgevers kan niet verwacht worden dat ze ontwerpwerk serieus nemen als architecten hier zelf veel te laconiek over zijn. Goede architectuur begint met een gezonde bedrijfsvoering en dito beloningen. Dubieuze prijsvragen die alle kenmerken hebben van een zorgelijk kansspel met torenhoge inzet horen daar niet bij.

Beschikbare inzet

Wie de architectuur lief heeft besteedt de uitkomsten ervan niet uit aan een loterij, maar zorgt ervoor dat de beschikbare inzet verstandig besteed wordt. Alleen zo tillen we ons vakgebied en de architectuur naar een Hoger Plan. Mocht het morele kompas van architect of jurylid in spé toch op hol slaan door dionysische vervoering, helpt deze tekst wellicht als geheugensteen.

Noten

[1] Europan-Europe.nl (geraadpleegd 28 3 2019)
[2] Wikiarquitectura.com (geraadpleegd 28 3 2019) Austrian Postal Savings Bank
[3] M. Coolen (geraadpleegd 28 3 2019) De geschiedenis van het Vredespaleis
[4] Zie de reglementen ‘rules’ paragraaf 5.2. Het geldbedrag is € 12000 inclusief 21% omzetbelasting. (all taxes included). Het daadwerkelijke te winnen bedrag is (12000*100)/121=€9917,36
[5] Zie de reglementen ‘rules’ paragraaf 7.1. “All material (images, texts, videos…) submitted to the organizers becomes their property, including reproduction rights. The intellectual property rights remain the exclusive property of their author(s).” Effectief hebben deelnemers geen zeggenschap meer over hun inzending.
[6] Het bedrag voor de runner up moet natuurlijk niet worden meegenomen in het verlies.
[7] Op het moment van schrijven, drie maanden voor de sluitingsdatum, heeft de eerste locatie al 10 geregistreerden.
[8] F. Pöll (3 6 2013, geraadpleegd 28 3 2019) Oproep aan jonge ontwerpers: Reveil!

Lees ook

Reageer op dit artikel