blog

Blog – Wat is in vredesnaam met architectuurtheorie gebeurd?

Architectuur

Blog – Wat is in vredesnaam met architectuurtheorie gebeurd?
Beeld Piet Rook

Door Harm Tilman – Wat is eigenlijk met architectuurtheorie gebeurd? Dat was de eerste vraag die bij me opkwam nadat ik de telefoon had neergelegd en mij de vraag was gesteld of ik over dit onderwerp in tien minuten iets kon zeggen op een speciale avond in Den Haag. Aanleiding voor deze bijeenkomst was de heruitgave van het boek De Muur en het overlijden van de Franse filosoof Paul Virilio.

Architectuurtheorie beleefde zijn hoogtepunt in de laatste decennia van de vorige eeuw. Op de TU’s en Academies werd er les in gegeven, het toenmalige Stimuleringsfonds van Architectuur keerde regelmatige vorstelijke subsidies uit aan de beoefenaren ervan en menig architect liet zich voorstaan op zijn of haar theorie. Opmerkelijk was ook, dat in die tijd architecten met filosofen spraken en omgekeerd filosofen architectuur in hun denken betrokken.

Heruitgave boek ‘De Muur’

Na 2000 was dat opeens voorbij. Wat is in vredesnaam met architectuurtheorie gebeurd? Aanleiding voor deze vraag is de heruitgave van het boek ‘De Muur‘ uit 1984 (met foto’s van Piet Rook) bij het Institute for Network Cultures van Geert Lovink. Afgelopen week werd daarvoor een speciale bijeenkomst in de voormalige Amerikaanse Ambassade in Den Haag belegd. Op het podium zaten onder andere Jan de Graaf en Wim Nijenhuis, de auteurs van ‘De Muur’, en Patrice Riemens die samen met Arjen Mulder in 1989 het boek ‘Het Horizon-Negatief’ van de Franse filosoof Paul Virilio vertaalde.

De Berlijnse Muur in 1984 Beeld Piet Rook

Ver uit elkaar

Ook aan deze auteurs zijn de jaren niet voorbij gegaan. Ik merkte het vooral toen ik een foto van het podium met Jan en Wim probeerde te maken. Wat worden we oud, twitterde een van mijn volgers. Maar ook, wat zitten ze ver uit elkaar. Het lukte me inderdaad bijna niet de heren binnen één kader op de foto te zetten.

Het podium in de voormalige Amerikaanse Ambassade: vlnr Jan de Graaf, Wim Nijenhuis en moderator Eric Vreedenbrugh Beeld Harm Tilman

Einde van een samenwerking

Het stond wellicht symbool voor het feit dat de heren vrijwel direct na de publicatie van De Muur hun samenwerking beëindigden en ieder huns weeg gingen. Jan de Graaf stortte zich op het project Coastwise en bleef zich sindsdien bezighouden met de zee, terwijl Wim Nijenhuis de woelige baren van de filosofie opzocht. Derde auteur Donald van Danzig, wel aanwezig in Den Haag maar niet op het podium, ging bij OMA werken, onder andere aan het project Euralille in de Noord-Franse stad Lille.

 

De Berlijnse Muur in 1984 Beeld Piet Rook

Franse filosofie

De huidige architectuurtheorie, voor zover je daarvan kunt spreken, heeft weinig weg van wat destijds onder de noemer van architectuurtheorie het licht zag. De laatste vond steun bij de toenmalige Franse filosofie die niet heel gemakkelijk is te doorgronden, maar misschien juist wel daarom grote aantrekkingskracht uitoefende op het denken.

 

De Berlijnse Muur in 1984 Beeld Piet Rook

Anticipatie op het heden

Op dit moment onderscheidt architectuurtheorie zich volgens mij in drie opzichten van wat destijds de toon zette. In het huidige denken gaat de aandacht veel meer uit naar wat bestaat dan naar wat mogelijk gaat komen of juist op het punt staat op te houden te bestaan. Een goed voorbeeld hiervan is het Handbook of Tyranny van Theo Deutinger. Geen anticipatie op de toekomst of een mogelijke ordening derhalve, maar louter een anticipatie op het heden.

Crowd Control, beeld uit ‘Handbook of Tyranny’ van Theo Deutinger

Keuze van het medium waarin je werkt

Architectuur theorie is daarnaast veel meer bezig met de vraag in welk medium een architectonische zoektocht het meest op zijn plek is. Over het klimaatprobleem kun je bijvoorbeeld dikke boeken schrijven, maar ook het medium van het meubel kiezen om dit probleem aan de orde te stellen. Dat doet bijvoorbeeld Boris Maas in zijn project ‘The Urge To Sit Dry’. Met deze stoel versterkt hij het bewustzijn met betrekking tot de klimaatverandering die nu gaande is.

Boris Maas, The Urge to Sit Dry, beurs Object, Rotterdam Beeld Harm Tilman

Aandacht los van belang

Ten slotte wordt in de huidige architectuurtheorie aandacht losgekoppeld van belang. Instagram is het belangrijkste kanaal voor architectuurtheorie. Volg een dag de beelden die daar worden gepost, en je snapt dat de meest opwindende theoretici van dit moment nog het meeste weg hebben van ADD’ers. Een goed voorbeeld is de “niet-interessante” benadering van architectuur van Andrew Atwood. Atwood bepleit een andere, niet per se nieuwe manier van kijken naar de wereld die een bijdrage vormt aan de hedendaagse queeste naar de betekenis van de architectuur.

Cover van Andrew Atwoods boek ‘Not-interesting’

Nieuwe start architectuurtheorie

Een boek als ‘De Muur’ zou vandaag de dag niet geschreven kunnen zijn of worden uitgegeven. Opvallend is voorts dat de destijds nauw verstrengelde werelden van architectuur en filosofie op dit moment ver uit elkaar zijn gegroeid. Dat is misschien maar goed ook. Met filosofie ga je immers niet beter ontwerpen. Aan de andere kant lijkt het zaak een nieuwe start te maken met architectuurtheorie. Hoogste tijd om nieuwe bruggen te slaan.

Lees ook

Reageer op dit artikel