blog

Koolhaas en Fresco: toekomst van het platteland

Architectuur

Door Harm Tilman – Op het platteland vinden grote veranderingen plaats. Volgens architect Rem Koolhaas gaat te veel aandacht uit naar de grote steden en wordt tijd te gaan kijken naar de radicale transformaties in rurale gebieden. Met Louise Fresco debatteerde hij onlangs over de vraag waarom het platteland de toekomst van de wereld bepaalt.

Rem Koolhaas speelt met zijn denken en bouwen een belangrijke rol in de architectuur. Zijn faam berust niet op zijn sterstatus of roem (ofschoon deze een rol spelen en hun tol eisen), maar op zijn onbetwiste legitimiteit. Wie iets anders beweert, maakt zichzelf belachelijk. Koolhaas ziet meer en ziet het allemaal eerder dan wij. Ook intellectueel gezien hebben zijn zinnen en elementen meer gewicht dan alle anderen.

Contramal van de stad

Dat bleek onlangs opnieuw in de Balie in Amsterdam, waar hij met Louise Fresco in discussie ging over de toekomst van het platteland. Het debat vond plaats in het kader van de Maaskant Dialogen onder leiding van een merkbaar nerveuze Saskia van Stein van Bureau Europa. Is het platteland de contramal van de stad? Is het landschap een productiemachine? Is het een reservoir van ideeën voor de toekomst?

Louise Fresco en Rem Koolhaas (midden) voor aanvang van het debat in de Balie Amsterdam op 8 november 2018

Rehabilitatie Chinees platteland

Het was een boeiende discussie die alle kanten op ging. Zo bespraken Fresco en Koolhaas de verwarring die is ontstaan tussen markt en democratie, de inzet van drones in de precisie landbouw, de rehabilitatie van het Chinese platteland in samenhang met de verstedelijking van de kust, de komst van vluchtelingen naar Europe en de kansen die dat biedt, en tot slot de effecten van de aanleg van de Silk Road op de relaties tussen China, Europa en Afrika. De verschillen in optiek op het platteland waren de voedingsbodem voor een boeiende dialoog tussen beide sprekers.

Dankzij de inzet van drones breekt het tijdperk van precisielandbouw aan

Ideaal platteland

Louise Fresco wees op de verweving van stad en platteland die volgens haar ingewikkeld is geworden.  De stad wordt door het platteland gevoed met voedsel en met arbeidskrachten, waardoor het platteland leeg loopt. Omgekeerd vertegenwoordigt het platteland voor de stedeling een arcadisch ideaal. Dat begon met de buitenplaatsen langs de Vecht en dat zie je nu bijvoorbeeld terug in de vele vakantieparken. Ze illustreerde dit met een beeld van Toscane, ooit een armoedig gebied met schaapherders, nu voor alle Europeanen het ideale platteland dat echter nooit heeft bestaan.

Het geïdealiseerde platteland van Toscane als tegenhanger van de Noord-Europese stad

Alles wat niet-stad is

Koolhaas koos voor een andere benadering. Het platteland is alles wat niet-stad is, volgens hem 98 procent van het aardoppervlakte. Door goed te kijken naar dit gebied, kun je de effecten van modernisering op het spoor komen. Op het plaateland onderga je meer problemen en ben je opgenomen in meer turbulentie dan in de stad, is zijn overtuiging. Door de optredende schaalvergroting zijn steeds minder gebieden geschikt om te bouwen en gaat platheid een steeds grotere rol spelen. Nederland krijgt met zijn vlakke land een strategische waarde.

Liefst 98 procent van de wereld is niet-stedelijk gebied

Voorspelling van het heden

Ook in een ander opzicht verschillen Fresco en Koolhaas. Fresco kijkt vooruit en formuleert welke ontwikkelingen ze verwacht. Ze spreekt uit op welke manier je daar op in kunt spelen en welke maatregelen je kunt nemen. Koolhaas daarentegen voorspelt niet de toekomst maar het heden, als ik het zo mag zeggen. Hij probeert te laten zien wat al aanwezig is. Dat leidt tot andere ideeën voor wat je nu kunt doen.

Countryside: Future of the World luidt de titel van de tentoonstelling die in 2019 in het Guggenheim Museum is te zien.

Robots en mensen

Zelf noemde hij dit met meer maten meten. Integratie is een mooi doel, maar wat te doen als er geen mensen zijn om te integreren? In Japan begint de ruimte tussen de steden leeg te worden in absolute zin. Er worden nu plannen gemaakt om het tussenliggende gebied te laten onderhouden door robots. Verwildering is geen optie, want dat zou het functioneren van de steden belemmeren. Het wenkend perspectief is een samenzijn van robots en mensen.

Op het ontvlokte platteland van Japan worden robots ingezet

Datacentra

In Nevada worden de datacentra van de grote tech-ondernemingen geconcentreerd in een gigantisch groot gebied in de woestijn. De architectuur is abstract, maar biedt ruimtelijke sensaties die sterker zijn dan wat welke architect dan ook de afgelopen honderd jaar heeft gerealiseerd. De menselijke aanwezigheid in een van deze complexen is teruggebracht tot een half boeddhistische, half Scandinavische wachtkamer. Straten zijn niet meer nodig omdat in dergelijke gebieden, even groot als steden, nauwelijks nog mensen voorkomen.

Het bedrijvenpark in Reno

Nieuwe perspectieven architectuur

In deze situatie fungeren mensen niet meer perse als opdrachtgever. Er komen gebieden zo groot als New York waar hooguit 8000 mensen wonen. Zo kun je je onbekommerd overgeven aan een technologische esthetiek en hoef je niet in de eerste plaats te denken aan de menselijke maat. Een stedelijke omgeving veroorzaakt beperkingen in het denken, aldus Koolhaas. Met het platteland betreed je een nieuw gebied waar je niet vast zit aan een rolstoeltoegankelijkheid of waar je de kleur beige moet toepassen. Het opent nieuwe perspectieven voor de architectuur. Als je er maar oog voor hebt.

Vergelijking van de Teslafabriek in Reno met enkele grote gebouwen uit de geschiedenis

Lees ook

Reageer op dit artikel