blog

Blog – Requiem voor sociale woningbouw

Architectuur

Door Harm Tilman – Robin Hood Gardens was een experiment in collectief wonen maar wordt amper vijftig jaar later al weer afgebroken. Het Victoria & Albert museum uit Londen voegde een acht ton wegend deel van het gebouw toe aan haar collectie en laat dit museumstuk nu op de Biënnale van Venetië zien.

‘Een gebouw dat wordt geassembleerd is een omgekeerde ruïne.’ Dit is niet een uitspraak van Jouke Post over het Gebouw XX in Delft maar van de Engelse architect Peter Smithson over het woongebouw Robin Hood Garden in Londen dat in 1972 is opgeleverd. Hij noteerde dit in de catalogus van de Kunstbiënnale in Venetië 1976.

Robin Hood Gardens gezien vanaf de weg

Sloop gebouwen

Robin Hood Garden is een belangrijk werk in het oeuvre van Alison Smithson (1928-1993) en Peter Smithson (1923-2003). Met de sloop ervan werd afgelopen jaar begonnen, na een lange periode van verwaarlozing door de Borough of Tower Hamlets. Je kunt het vergelijken met de Bijlmermeer in Amsterdam, een stadswijk die door de corporaties ook werd opgegeven.

Afbraak van Robin Hood Gardens

Ideaal sociale woningbouw

In Nederland lijkt deze “wond” uit het collectieve geheugen te zijn verdrongen, maar in Engeland is een deel van het gebouw door het Victoria & Albert Museum toegevoegd aan hun permanente collectie. De herinnering aan de woningbouw uit de naoorlogse periode wordt hiermee levend gehouden. Dit jaar is het relict van het ideaal van sociale woningbouw onderdeel van een presentatie op de Biënnale van Venetië.

Tentoonstelling van Victoria & Albertmuseum op Biënnale Venetië

Omgekeerde restitutie

Het besluit een deel van het gebouw aan de collectie toe te voegen, is weloverwogen genomen. Het museum stelde zichzelf de vraag: gegeven het feit dat een museum zich met de wereld  bezig houdt door middel van objecten, kan Robin Hood Garden de betrokkenheid met Oost Londen versterken? Het rept van een omgekeerde restitutie: wat in de samenleving gebeurt wordt present gemaakt in het museum.

Tentoonstelling van Victoria & Albertmuseum op Biënnale Venetië

Stedelijke organisatie

Wat is betekenis van Robin Hood Gardens? Smithson zelf beschreef het als een nieuwe wijze van stedelijke organisatie. De puzzel van huizen werd bij elkaar gehouden door straten in de lucht die buurtactiviteiten mogelijk dienden te maken. Bijzonder is ook de grote collectieve ruimte gelegen tussen beide blokken en eveneens bestemd voor gemeenschappelijke activiteiten.

Street in the Air van Robin Hood Gardens

Betaalbare woningen voor iedereen

Minstens zo bijzonder is dat Robin Hood Garden een sociaal woningbouwproject was dat het ideaal van betaalbare woningen voor iedereen uitdraagt. De poging hier iets van te maken, is vergelijkbaar met wat de Franse architect Emile Aillaud in diezelfde tijd in en rond Parijs ondernam. Voor Alison en Peter Smithson was het tevens een sluitstuk van hun onderzoek naar massawoningbouw dat ze reeds in de jaren 50 waren begonnen.

Perspectief Robin Hood Gardens

Behoud

Over de vraag of de gebouwen behouden kunnen of moeten worden lopen de meningen sterk uiteen. Architect Richard Rogers zette zich sterk in voor het behoud van de flats die hij beschouwt als een van de beste sociale woningbouwprojecten uit die tijd. Christopher Woodward die bij Alison en Peter Smithson aan het ontwerp werkte en later met Edward Jones een gezaghebbende architectuurgids over Londen samenstelde, achtte sloop van de flat juist onontkoombaar.

Luchtfoto van Robin Hood Gardens

Doorwerken en transformeren

Charles Jencks betoont zich geen voorstander van behoud, omdat je het dan maakt tot een mausoleum van het verleden. Volgens Jencks is Robin Hood Gardens een voorbeeld van een open esthetiek die oprecht was maar niet geschikt voor sociale woningbouw. Door hem te monumentaliseren laat je de gemaakte fouten intact, aldus Jencks. Beter is door te werken op de gebouwen en ze te transformeren.

Axonometrie Robin Hood Gardens

Stedelijke herontwikkeling

Robin Hood Gardens anticipeerde op een veranderend gebruik en had gemakkelijk behouden kunnen blijven. De acties die hiervoor werden gevoerd leverden echter niets op. Afgelopen jaar is het eerste gebouw tegen de vlakte gegaan, uiterlijk 2019 wordt de tweede flat gesloopt. Wat volgt is een typisch staaltje stedelijk herontwikkeling. Van de naoorlogse architectuur is straks niets meer te vinden.

Naast Haworth Tompkins en Metropolitan Workshop ontwerpt CF Moller woongebouwen op de plaats waar eens Robin Hood Gardens stond

Weinig duurzaam

In het oeuvre van Alison en Peter Smithson is Robin Hood Gardens een belangrijk project, maar ook een zeer geslaagd voorbeeld van sociale woningbouw uit de naoorlogse periode. De meeste gebouwen uit die periode beginnen nu te verdwijnen, omdat ze een mislukking zouden zijn. Dat is niet alleen feitelijk onjuist, maar bovendien een weinig duurzame manier van denken.

Tentoonstelling van Victoria & Albertmuseum op Biënnale Venetië

Betaalbare woningbouw

Duidelijk is ook dat Robin Hood vandaag nooit meer op deze manier kan worden gebouwd, zelfs niet als we dat zouden willen. Daarvoor zijn de samenleving, financiering en bouwmethoden in vijftig jaar tijd te veel veranderd. Maar het museumstuk in de Arsenale agendeert wel de vraag welke benaderingen voor betaalbare woningbouw thans denkbaar en uitvoerbaar zijn.

Lees ook

Reageer op dit artikel