artikel

Scenografie van ruimte, tijd en kunst – Museum De Lakenhal in Leiden door Happel Cornelisse Verhoeven en Julian Harrap Architects

Architectuur

Door Marieke Giele – In Leiden is Museum De Lakenhal volledig gerestaureerd en aan de westzijde over de volle lengte uitgebreid met nieuwbouw van twee extra museumzalen. Happel Cornelisse Verhoeven en Julian Harrap Architects hebben de schaal van het oude gebouw omarmd en de intimiteit daarvan teruggebracht. Het resultaat is een museaal complex waar bezoekers al dwalend een andere wereld binnentreden.

Aan de Oude Singel in Leiden valt Museum De Lakenhal niet direct op. In schaal onderscheidt het complex zich wel van de naastgelegen kleine grachtenpanden, maar de uitbundige zeventiende-eeuwse gevel van de Laecken-Halle ligt verscholen achter een dichte tuinmuur. Alleen een smalle poort toont een glimp van het achtergelegen voorhof waar vroeger de lakense stoffen werden gekeurd.

Het is een magische transitie. Op het moment dat bezoekers onder deze poort doorlopen, wanen zij zich in een andere wereld. Door de dramatische scheiding lijkt de drukke stad even niet meer te bestaan en betreed je een oase van rust. Vanaf hier neemt de magie van het museum bezoekers mee door een scenografie van ruimte, tijd en kunst.

Museum De Lakenhal door Happel Cornelisse Verhoeven en Jullien Harrap

Bezoekers betreden het museum via de poort aan de Oude Singel. Beeld Karin Borghouts

Van keurhal naar museum

Museum De Lakenhal kent een lange ontstaansgeschiedenis. Wat ooit begon met een expositiezaal op de zolder van de Laecken-Halle, groeide langzaam uit tot een groot museumensemble. Nu vertelt het museum het verhaal over de kunst, kunstnijverheid en de geschiedenis van de stad Leiden.

Oorspronkelijk is de Laecken-Halle gebouwd als een keurhal voor wollen lakense stoffen. Ondanks deze utilitaire functie kreeg stadsbouwmeester Arent van ’s-Gravesande de opdracht om een gebouw neer te zetten dat de kwaliteit van deze stoffen moest uitdragen. In Hollands classicistische stijl ontwierp hij een stadspaleis met een kenmerkende H-vormige plattegrond.

Begin negentiende eeuw verdween de textielnijverheid uit Leiden en vestigde zich een hospitaal in het gebouw. Tot stadsarchitect J.W. Schaap in 1869 de opdracht kreeg om de tweede verdieping, en later het volledige gebouw, te transformeren tot museum. Eind negentiende eeuw kwam daar een kunstzaal in de achtertuin bij en dertig jaar later volgde met de Papevleugel nog een grote uitbreiding.

Monografie Musea

In binnen- en buitenland openen veel nieuwe musea. Aan de hand van vijf actuele projecten bespreken we de toekomst van deze typologie.

Ga naar alle monografieën >

Redactionele benadering

Door al deze ingrepen ontstond een chaotisch museumensemble zonder ruimtelijke samenhang. Het ontbrak aan een overzichtelijk entreegebied en bezoekers raakten snel gedesoriënteerd in het gebouw. Bovendien was er behoefte aan extra tentoonstellingszalen en werkruimten voor het personeel.

Eind 2012 schreef het museum een aanbesteding uit voor de restauratie en uitbreiding van het complex. Het destijds nog jonge architectenbureau Happel Cornelisse Verhoeven ging voor deze inschrijving een strategische samenwerking aan met het ervaren restauratiebureau Julian Harrap Architects. De bureaus wonnen de opdracht met een visie op het museum als een gebouwcomplex dat continue meebeweegt met de tijd.

De architecten zochten naar een redactionele benadering om gedurende het proces in te spelen op verloren of verborgen kwaliteiten die tevoorschijn kwamen. Per element is telkens bekeken hoe het behouden kon worden of elders in het gebouw een plek kon krijgen. Op deze manier vertellen sporen van vroegere en huidige ingrepen samen het verhaal over de transitie van het gebouwensemble naar museum.

Herstelde as

Bezoekers betreden het gebouw via de bestaande entree in de Laecken-Halle, het bouwdeel waar het museum ooit begon. De glazen overkapping boven het voorhof is weggehaald en de verf van de Bentheimer zandsteen-geveldelen verwijderd. Door de rust die in de open ruimte is gecreëerd, komt de zeventiende-eeuwse gevel veel beter tot zijn recht.

Vanaf het voorhof leidt een heldere as via de vestibule met kaartverkoop en museumwinkel naar de achterplaats van het gebouw. Deze fungeert als centraal binnenplein van het museum. De vier bouwdelen komen hier samen en vormen een kruispunt van de verschillende tijdlagen. Vanaf hier kunnen bezoekers zich oriënteren en verder door het gebouw bewegen.

De as vanaf de Oude Singel via het voorhof, de vestibule en de achterplaats naar de Harteveltzaal is hersteld

Voor dit resultaat hebben de architecten een veelbesproken ingreep doorgevoerd. De Joristrap die in de negentiende eeuw is toegevoegd bij de transformatie naar een museum, stond als een dominante uitbouw midden op de achterplaats. Vanuit de redactionele benadering besloot het team om de trap in zijn geheel naar de westzijde van het gebouw te verplaatsen. Zo wisten zij de oorspronkelijke H-vormige plattegrond te herstellen en de openheid van de ruimte terug te brengen.

Museum De Lakenhal Leiden door Happel Cornelisse Verhoeven en Julian Harrap Architects. Beeld Karin Borghouts

De achterplaats fungeert als centraal binnenplein waar alle tijdlagen elkaar ontmoeten. Beeld Karin Borghouts

Bouwkundig en esthetisch samenspel

Technische vernuftigheden maken van de achterplaats een prettige verblijfsruimte. Zo zorgt de glazen overkapping met luchttoevoer voor een goede klimatisering van de ruimte. Achter de nieuwe wand aan de noordzijde zijn onder andere de hemelwaterafvoer en installatietechniek weggewerkt. Afgeschuinde vormstenen met de tussengelegen open stootvoegen dragen bij aan een goede akoestiek.

Ook in de rest van de Laecken-Halle gebeurt dat. Doorgangen die eind negentiende eeuw waren vergroot tot verdiepingshoge bogen, zijn weer teruggebracht tot de kleine geschouderde deuren volgens het oorspronkelijke ontwerp. In de dichtgezette delen is nu ruimte voor klimaatinstallaties die via de sleuven in de houten deurpost lucht afzuigen.

Behalve als bouwkundige oplossing, hebben de kleine, geschouderde deuren ook een esthetische waarde. Ze brengen de oorspronkelijke enfilade van ruimtes terug, waardoor de intimiteit van de individuele kamers voelbaar is. Op deze manier weten bouwkundige en esthetische ingrepen elkaar te versterken.

Museum De Lakenhal Leiden door Happel Cornelisse Verhoeven en Julian Harrap Architects. Beeld Karin Borghouts

Kleine, geschouderde deuren zorgen voor een intieme sfeer in de Laecken-Halle. Beeld Karin Borghouts

Wisselwerking tussen tijdlagen

Aan de westzijde van het bestaande ensemble is over de volle lengte een nieuw bouwdeel toegevoegd. Dit telescopische volume begint als een smal grachtenpand aan de Oude Singel met het café en de verplaatste Joristrap. Aan de Lammermarkt groeit de nieuwbouw uit tot een groot volume met twee museumzalen, een expeditie, verschillende ateliers en kantoren.

Museum de Lakenhal door Happel Cornelisse Verhoeven en Jullian Harrap. Beeld Karin Borghouts

De Joristrap heeft een nieuwe plek gekregen boven de bar van het museumcafé. Beeld Karin Borghouts

Deze nieuwbouw is opgetrokken uit okergele baksteen. Door de steen twee keer te bakken komt de grijze toon naar boven en krijgt deze een patina uitstraling. Met deze kleur refereert de baksteen aan het Bentheimer zandsteen van de Laecken-Halle.

In de smalle gevel van het café aan de Oude Singel is een zeventiende-eeuwse deur met stenen poort geplaatst. Deze deur maakt onderdeel uit van de ‘aard- en nagelvaste collectie’ van het museum. Door het element volledig te laten versmelten met het gebouw, ontstaat een spannende wisselwerking tussen de verschillende tijdlagen.

Museum De Lakenhal Leiden door Happel Cornelisse Verhoeven en Julian Harrap Architects. Beeld Karin Borghouts

De verweving van de Laecken-Halle en de nieuwe gevel van het museumcafé. Beeld Karin Borghouts

Uitgesproken nieuwbouw

Aan de Lammermarkt krijgt de nieuwbouw een opvallende verschijning. In de onderbouw verwijzen de spitse silhouetten naar de daken van de naastgelegen huisjes. Hier bevindt zich een inpandige laad- en loszone en de personeelsentree, waarvan de boogvormen refereren aan de bebouwing verderop aan de Lammermarkt.

Naar boven toe wordt het volume smaller en uitgesprokener met vier puntvormige lampetten. Samen met het reliëf in het metselwerk ontstaat een opvallend spel van licht en schaduw op de gevel. Achter de strakke ramen bevinden zich de kantoren van de medewerkers die voor het eerst samen in een gebouw zijn ondergebracht.

In de onderbouw bevinden zich twee zalen voor de wisselende exposities van het museum. Voorbijgangers kunnen deze vanaf de straat zien liggen door het halfronde raam in de gevel. Opvallend zijn de grote schaaldaken met een granulaat van natuursteen. Deze geven de ruimtes extra hoogte waarin de installaties zijn opgenomen.

Museum De Lakenhal Leiden door Happel Cornelisse Verhoeven en Julian Harrap Architects. Beeld Karin Borghouts

In de gevel aan de Lammermarkt gaan de muizentandvormstenen van de onderbouw over in de puntvormige lampetten van de kantoorverdiepingen. Beeld Karin Borghouts

Verbindende meubelstukken

Naast het architectonische ontwerp waren de architecten ook betrokken bij de vormgeving van de meubelstukken in het museum. Deze houden het midden tussen modern en klassiek, en komen terug in de vier verschillende bouwdelen. Als een verbindende laag die door alle tijdlagen van het ensemble heengaat.

De meubelstukken verwijzen op een eigentijdse manier naar de rijke detaillering van de bestaande gebouwen. Zo zijn de garderobekasten afgestemd op de houten architraaf van de oude schouw in de ruimte. En sluiten het donkerbruine eikenhout en de gekleurde vilten stoffen aan bij de materialisering van de Laecken-Halle.

De balies, kasten, bankjes en vitrines staan als individuele meubels door het gehele museum. Deze autonome vormgeving doet denken aan de meubels in een woonkamer. Dat draagt bij aan het huiselijke gevoel van elke ruimte en past bij het idee van het museum als een verzameling van kamers.

Museum De Lakenhal Leiden door Happel Cornelisse Verhoeven en Julian Harrap Architects. Beeld Karin Borghouts

Vitrinekasten in de tentoonstellingszalen zijn als losse meubelstukken vormgegeven. Beeld Karin Borghouts

Ontsnappen aan de stad

Museum De Lakenhal toont het intrigerende veranderingsproces van een historisch ensemble. Met de restauratie en nieuwbouw leveren de architecten een bijdrage aan deze geschiedenis. Dat resulteert in een nieuwe werkelijkheid waar het bestaande en de nieuwe toevoegingen een dialoog met elkaar aangaan.

De redactionele benadering van de architecten was daarvoor een belangrijke voorwaarde. Zij beschouwden het gebouw als een complex dat voortdurend meebeweegt met de tijd en de veranderende omgeving. Met veel zorgvuldigheid hebben de architecten zich in deze traditie gevoegd en een toekomstbestendig museum weten te realiseren.

Happel Cornelisse Verhoeven en Julian Harrap Architects zijn er met deze aanpak bovendien in geslaagd om de kwaliteiten van de verschillende bouwdelen weer terug te brengen. Ruimte, kunst, licht en materiaal zijn in balans en vertellen samen het verhaal van het museum. Zo voert het gebouw bezoekers mee op een spannende reis door alle tijdlagen.

de Architect september 2019

Dit artikel verscheen eerder in ons septembernummer. In deze editie bespreken we ook de James-Simon-Galerie in Berlijn door David Chipperfield Architects, het Trippenhuis in Amsterdam door Office Winhov en het Park Paviljoen De Hoge Veluwe door De Zwarte Hond en Monadnock.

Bestel nu >

 

Projectgegevens

Museum De Lakenhal, Leiden
Opdrachtgever Gemeente Leiden, Leiden
Ontwerp Happel Cornelisse Verhoeven, Rotterdam en Julian Harrap Architects, Londen
Adviseur constructie Van Rossum Raadgevende Ingenieurs, Rotterdam
Adviseur installaties en bouwfysica Arup, Amsterdam
Adviseur akoestiek LBP|SIGHT, Nieuwegein
Aannemer IBB Kondor, Oegstgeest en Koninklijke Woudenberg, Ameide
Interieurarchitect Happel Cornelisse Verhoeven, Rotterdam
Uitvoering interieur Brandwacht en Meijer, Utrecht en Bronnenberg, Heerlen en Oostendorp, Montfoort
Lichtontwerp Beersnielsen lichtontwerpers, Rotterdam
Grafisch ontwerp Karen Polder grafisch ontwerpen, Den Haag
Concept scenografie Team Museum De Lakenhal, Leiden
Beeldend kunstenaar wandbespanning Auditorium Aleksandra Gaca
Beeldend kunstenaar glas in lood Schuilkerk Iemke van Dijk
Beeldend kunstenaar wandtapijt Achterplaats Ankie Stoutjesdijk
Beeldend kunstenaar expeditiedeur Lammermarkt Hansje van Halem
Beeldend kunstenaar Rembrandt-palet schilderijzalen Studio Maarten Kolk en Guus Kusters
Ontwerp Nieuw Leids Laken (winkel en café) Petra Blaisse, Mae Engelgeer, Christie van der Haak, Claudy Jongstra en Edwin Oudshoorn
Bruto vloeroppervlakte 8700 m2
Datum voorlopig ontwerp december 2013
Aanvang bouw december 2016
Oplevering mei 2019
Bouwsom inclusief installaties €16.123.000 excl. btw

Foto's

Reageer op dit artikel