artikel

Het redden van het Hoogveen – Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten

Architectuur

Het redden van het Hoogveen – Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten
Beeld Jette Marie Versteegh

Door Afke Laarakker – Tegen de Duitse grens, naast het plaatsje Weiteveen ligt het natuurgebied het Bargerveen. DAAD architecten ontwierp de schaapskooi waarin de duizend schapen en tachtig runderen die het veen begrazen overnachten. Toeristen kunnen de schuur bezoeken, terwijl de herder ongestoord zijn werk kan verrichten.

Beeld Walter Frisart

Het Bargerveen is een hoogveengebied van ongeveer 21 vierkante kilometer, het gebied ligt even voorbij Coevorden tegen de Duitse grens. Ooit was het onderdeel van het Boertangermoeras dat zich uitstrekte van het oosten van Drenthe tot aan Groningen, maar inmiddels ligt het Bargerveen als een eiland in een groot landbouwgebied. Het overige veen is afgegraven en opgestookt.

Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten. Beeld: Walter Frisart FOTOwerk

Aan een zijde hebben de schapenstallen een grasdak, de andere zijde is bedekt met zonnepanelen. Beeld Walter Frisart FOTOwerk

Het in stand houden van het stuk veen is geen sinecure. Een leemdijk van veertig kilometer rondom het gebied is aangelegd door Arcadis. Deze moet voorkomen dat het water wegsijpelt richting de akkers met een veel lagere grondwaterstand en de bodem inklinkt. Daarnaast zijn drie meren aangelegd om water te bufferen en zo de schommelingen in het pijl te minimaliseren.

Een andere bedreiging voor het veen is de verrijking van de grond. Ammoniak afkomstig uit mest versnelt de groei van vegetatie als berken, bramen en gras. Met duizend schapen en honderdtien runderen wordt voorkomen dat het veen wordt overwoekerd en uiteindelijk verbost. De combinatie van de beesten is daarvoor ideaal, de koeien slaan hun tong om de grootste graspollen en rukken die vrijwel in het geheel af, de overgebleven sprieten zijn voer voor de schapen.

Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten. Beeld: Jette Marie Versteegh

De schapen overnachten in de kooi. De constructie van de schaapskooi bestaat volledig uit hout. De buitenmuren zijn open voor de ventilatie. Beeld Jette Marie Versteegh

Grauwe Klauwier

Het totale project kost tussen de dertig en de veertig miljoen euro. Een groot deel van de verkregen subsidies komt van de Europese Unie. Het Bargerveen is onderdeel van het Natura 2000, een Europees netwerk van natuurgebieden dat de sterk teruglopende biodiversiteit in Europa moet redden. In het gebied vliegt de grauwe klauwier rond en floreert het veenmos.

Onder andere dankzij de uitgekiende begrazing is het Bargerveen een voorbeeldproject, vertelt herder Luuc Bos. Vanuit Ierland en Estland komen mensen kijken om kennis op te doen over het redden van het veen.

Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten. Beeld: Walter Frisart FOTOwerk

De schaapskooi ligt aan de rand van het Bargerveen. Beeld Menke-weiteveen

Nieuwe stallen

Voor de schapen en runderen zijn door DAAD ontworpen nieuwe stallen gebouwd. De vorige schaapskooi was verouderd en te klein. En het gebied waar deze zich bevond staat inmiddels onder water. De nieuwe gebouwen zijn gesitueerd op een stuk landbouwgrond tussen het Bargerveen en de akkers rondom Weiteveen. De plattegronden volgen de ontginningsrichting van het landschap.

Het stuk grond van 37 hectare was al lange tijd in het oog, vanwege de ideale ligging. Maar de grond was in particulier bezit. Na jarenlange bezuinigingen op natuur maakte de regering in 2014 icoongeld voor kwetsbare natuurgebieden beschikbaar, vertelt Bos. Met de ontvangen negen miljoen euro  werd de grond aangekocht. Later zijn de stallen gebouwd met subsidie van de regering en Europese Unie, bestemd voor maatregelen in en om het Bargerveen. De provincie Drenthe werd opdrachtgever. Daad verkreeg de opdracht via een aanbesteding. De schaapskooi is na oplevering direct overgegaan op de eigenaar van het Bargerveen: Staatsbosbeheer.

Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten. Beeld: Walter Frisart FOTOwerk

Vanuit het cafe heb je een prachtig uitzicht op het landschap. Op het dak bevindt zich een uitkijkpunt. Beeld: Walter Frisart FOTOwerk

Boerenbedrijf met dagjesmensen

Grote verandering ten opzichte van de oude situatie is de toeristische functie van de schaapskooi. Op het terrein bevindt zich een eetcafé met prachtig uitzicht op het landschap. En op de schapendrift waarover van mei tot november de kudde dagelijks naar het veen loopt. Er is een en bezoekers kunnen een kijkje in de stallen nemen. Tegelijk omvat het programma een kleindierenverblijf van behoorlijke omvang waar ook met tractors wordt rondgereden. Belangrijk onderdeel van de opgave was voorkomen dat de twee stromen elkaar kruisen.

Daarvoor zijn slechts twee hekken nodig dankzij het slimme hoogteverschil dat landschapsarchitect Prolander met DAAD bedacht. Het erf is ingesneden in een kunstmatige heuvel. Een voetpad meandert vanaf de parkeerplaats naar het eetcafé, vervolgens met een bocht over de schapendrift de heuvel op. Waar de oprit naar het erf afsplitst van het wandelpad verandert de verharding van de weg zodat het geplaatste hek slechts een extra veiligheidsmaatregel is.

De heuvel loopt op tot aan dakrand van de twee schuren die haaks op elkaar staan. Op de helling, in de luwte van de schuren bevindt zich een weide met de geiten en konijnen. In elk van de twee daken bevindt zich een grote opening die je als bezoeker kan betreden. Binnen heb je vanaf een balkon een indrukwekkend uitzicht op de duizend mekkerende schapen die hun koppen tussen de hekken door duwen om bij het voer te kunnen, of op de loom herkauwende koeien. Je ziet hoe de medewerkers over de brede betonnen voergang lopen en de beesten verzorgen.

Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten. Beeld: Walter Frisart FOTOwerk

Een lang balkon steekt de stal in, zodat bezoekers een kijkje kunnen nemen zonder de herders voor de voeten te lopen. Beeld Walter Frisart FOTOwerk

Ventilatie

Oorspronkelijk was het idee de heuvel in het dak te laten overlopen. Het dak is gerealiseerd als grasdak, maar ten behoeve van de ventilatie stopt de heuvel iets onder de rand. Daar is het mooie rustige ritme van de onbehandelde larikshouten planken zichtbaar. Alle wanden van de schuren zijn uit dit hout opgebouwd. Om verse lucht goed door te laten stromen zit tussen de planken telkens een paar centimeter afstand.

De andere zijde van stallen zijn bedekt met mooi in de dakbedekking geïntegreerde zonnepanelen. Het bedrijf produceert twintig procent meer energie dan het zelf nodig heeft. Het overschot wordt geleverd aan de omgeving. Tussen de zonnepanelen zijn grote vensters aangebracht die zorgen voor daglicht in de stallen.

De schuur heeft een mooie houten constructie. De gelamineerde spanten zijn net als de planken in de buitengevel vervaardigd van inlands lariks. Het ritme van liggers die het dak ondersteunen interfereren met het ritme van liggers van de daklichten, waardoor aan de binnenzijde een spel ontstaat. Tussenkolommen ondersteunen de lange spanten en markeren het middenpad. Aan de kopse kanten liggen de planken, spanten en deuren in één mooi gecomponeerd vlak.

Architect Titus Mars van DAAD vertelt dat ze er in eerste instantie uit gingen dat een staalconstructie. Na berekeningen bleek echter dat door het dikke grasdak staal tot een zware en dure constructie zou leiden. Het geambieerde hout bleek de goedkoopste oplossing. Het lariks is afkomstig uit de bossen van Staatsbosbeheer. Door het hout heel specifiek te omschrijven was dit ondanks dat het project via een aanbesteding werd verkregen toch mogelijk.

Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten. Beeld: Walter Frisart FOTOwerk

De oprit naar het boerenerf. Op de plek van de glooiende heuvels was in eerste instantie een betonnen wand bedacht, maar DAAD zag hiervan af en gat het terrein een opener uitstraling. Beeld Walter Frisart FOTOwerk

Het Erf

Op het erf staan grote balen voer staan opgeslagen. Er bevindt zich een kuilbult. Aan de rand ligt een machineberging waarin zich naast een opslag voor grote apparaten, de koffiekamer en een ruimte voor viltworkshops bevinden. Variatie in het ritme van de houtafwerking laat het verschil in functie zien. Ook de woning van Bos ligt op het erf.

Een betonnen wand begrenst de heuvel en markeert de uitsnede van het erf. Door de wand en de positionering van de schuren ontstaat een gesloten ruimte. Hier en daar is de wand functioneel, het is de zijwand van de kuilbult, de wand wordt kast. De doorgangen voor de voertuigen geven een blik op het open landschap.

Ook gesloten voorgevel van de woning van Bos is onderdeel van de doorlopende wand. Eenmaal in de woning blijkt de andere gevel helemaal van glas te zijn waardoor een weids uitzicht ontstaat. Gelukkig heeft de architect besloten de lange betonnen wand langs de oprit te vervangen door een glooiende heuvel, anders was het erf wat claustrofobisch geworden.

De schaapsherder is zeer betrokken geweest bij het ontwerpproces van het hele project. Hij heeft inspraak gehad in alles en van materiaalkeuze tot positionering van de gebouwen en deuren. Mars vertelt dat wat DAAD betreft een ontwerpproces echt een samenwerking is, de architect heeft verstand van bouwen, maar Bos weet precies zijn bedrijf nodig heeft.

Schaapskooi het Bargerveen door DAAD architecten. Beeld: Walter Frisart FOTOwerk

Links op de foto de rundveestal. De middelste deurt leidt naar de voergang, de linker en recht naar de stallen. Rechts op de foto is de kantine te zien, deze bevindt zich in hetzelfde gebouw als de machineberging. Beeld Jette Marie Versteegh

Schapen als middel

De schaapskooi in Bargerveen lijkt in niets op de gigantische stallen die steeds meer te zien zijn in het Nederlandse landschap. De automatisering die ooit bedoeld was om de werklast van boeren te verlichten, en de prijzen te drukken leidt tot een grote concurrentiestrijd naar bodemprijzen. Boerderijen veranderen daardoor in steeds grotere, efficiëntere fabrieken. (V. Muñoz Sanz, M. Kuijpers en G. Abou Jaoude. ‘Agricultural Platforms’,  in No Sweat, Harvard Design Magazine No. 46- F/W 2018, p. 124 – 131)

Mars is er stellig van overtuigd dat voor de meeste boeren liefde voor beesten en natuur nog steeds de belangrijkste drijfveer is. Hij onderscheidt een tweede tendens naast de boer opschaalt vanwege  de consument die niet bereid is meer te betalen. Namelijk, de kleinere bioboeren die naast hun bedrijf een ander programma ontwikkelen. Met bed & breakfast, café of winkel genereren ze een extra inkomstenbron. Doordat veel mensen naar de stad trekken is er steeds minder betrokkenheid bij de agrarische sector, stelt projectleider Richard De Groot. Met de hybride programma’s, zoals ook van de schaapskooi, wordt de kloof tussen boer en consument verkleind.

‘Er is een groot verschil met de megastallen waardoor de bedrijfsvoering van de schaapkooi kan zijn zoals die is’, legt Bos uit, ‘namelijk dat de dieren niet het doel zijn maar een middel. Vlees en wol zijn bijproducten, het echte doel is het in stand houden van het veen.’

Schaapskooi Bargerveen

Opdrachtgever Provincie Drenthe
Ontwerp Schaapskooi te Bargerveen, Weiteveen, Ambachtsweg 3,4 en 5
Projectarchitect(en) DAAD Architecten te Beilen
Medewerkers Erik Roerdink, Rob Hendriks, Richard de Groot, Roelof Blok
Adviseur constructie Witteveen+Bos te Deventer
Adviseur installaties Witteveen+Bos te Deventer
Aannemer Brandsbouw, Emmen
Landschapsarchitect Prolander te Assen
Bruto vloeroppervlakte
Schaapskooi 1500 m2
Rundveestal 1200 m2
Machineberging 600 m2
Bijeenkomstgebouw 283 m2
Bedrijfswoning 240 m2
Programma haalbaarheidsstudie september 2014
Datum voorlopig ontwerp oktober 2015
Datum definitief ontwerp mei 2017
Aanvang bouw juni 2017
Oplevering juni 2018
Bouwsom inclusief installaties € 3.500.000,- excl btw

Producent/leverancier/adviseur CASCO
Gelamineerde spanten HEKO spanten

Dit artikel verschijnt in het maartnumer van de Architect

 

Foto's

Reageer op dit artikel