artikel

“Architectuur kan vrede creëren in plaats van oorlog.” Interview met Marwa Al-Sabouni

Architectuur Premium

“Architectuur kan vrede creëren in plaats van oorlog.” Interview met Marwa Al-Sabouni

Door Harm Tilman – De Syrische architect Marwa Al-Sabouni bleef met haar gezin in Homs wonen nadat de burgeroorlog was uitgebroken. Voor haar ideeën over de wederopbouw van Syrië en de rol die architectuur hierin kan spelen, ontvangt ze aanstaande donderdag de Prins Clausprijs. “Toen we eenmaal besloten te blijven, zijn we daar nooit meer op teruggekomen.”

Marwa Al-Sabouni (Homs (SY), 1981) stelt dat architecten de plicht hebben om aan sociale samenhang te werken. Toen haar geboortestad door de oorlog werd getroffen, weigerde ze te vertrekken en zat ze twee jaar lang opgesloten in haar eigen huis. In die tijd schreef ze het boek ‘The Battle for Home: The Vision of a Young Architect in Syria’, dat in 2016 is gepubliceerd en absoluut een Nederlandse vertaling verdient.

Menselijk contact

In dit boek onderzoekt Al-Sabouni de rol van architectuur en stedebouw binnen het geweld van een bloedige burgeroorlog. Ze ontwierp een plan voor de wederopbouw van de wijk Baba Amr in Homs, waarin de diverse bevolkingsklassen en etnische groeperingen met elkaar samenleven. Al-Sabouni pleit voor een architectuur die uitgaat van menselijk contact. Samen met haar man beheert ze de ‘Arabic Gate for Architectural News’, een mediasite die gewijd is aan Arabisch nieuws over architectuur. Eind vorige week sprak ik met haar via een Skypeverbinding.

Ontwerp Baba Amr, Homs door Marwa Al-Sabouni

Diverse stadia oorlog

Hoe heeft je keuze om in Homs te blijven tijdens de oorlog je positie als architect en je opvatting over architectuur beïnvloed?

De oorlog kende diverse stadia en ontwikkelde zich met zo’n snelheid dat we in een situatie belandden waar we niet meer uit konden ontsnappen. Anders dan onze buren probeerden we niet in paniek te reageren en hebben we onze opties goed op een rij gezet.

We keken allereerst hoe de strijd zich ontwikkelde. Onze woning lag in de vuurlinie, dus vluchten betekende een groot risico. We riskeerden ons leven en moesten alles achter ons laten. Blijven leek ons het verstandigste om te doen.

Naar verloop van tijd groeide bij ons de overtuiging dat we het juiste hadden gedaan. Toen we eenmaal besloten te blijven, zijn we daar nooit meer op teruggekomen.

Homs na de burgeroorlog, in afwachting van de wederopbouw

Morele opdracht

Hoe langer we in Homs zaten, hoe meer we ons begonnen te hechten aan onze plek. Blijven werd daarmee een morele opdracht. We ontwikkelden een diepere zin van onszelf en van ons thuis. We besloten dat we moesten proberen rustig te blijven. Dat was het aller moeilijkste.

Kun je vertellen hoe veel van Homs verwoest is?

Meer dan zestig procent van de stad is gedurende de oorlog verwoest. Hele buurten zijn met de grond gelijk gemaakt. De stad is ingekrompen en beslaat nog maar de helft van wat ze eens was. Gedurende de oorlog is de stad bovendien meer gesegregeerd geraakt.

Toen de oorlog uitbrak was ons leven beperkt tot onze woning en ons stadsblok. De omgeving werd beheerst door scherpschutters en van tijd tot tijd werden op straat burgers willekeurig getroffen of doodgeschoten.

Leven in en tussen buurten

Na een tijdje werd ons gebied groter en konden we naast onze straat ook gebruikmaken van straten parallel aan de onze. Buiten de buurt kwam je niet, want die was afgesloten door barricades en veiligheidscontroles. Ook ‘s nachts kon je de straat niet op. Het leven begon zich langzaam in en later ook tussen de buurten af te spelen.

Dit is versterkt doordat bedrijven en winkels, maar ook scholen en gezondheidscentra, zich verplaatsten naar de centra van deze buurten. Mijn leven speelt zich nu af in en tussen drie buurten. Op andere plaatsen kom ik nog altijd niet.

Grootste uitdagingen

Wat waren naast de dagelijkse zorgen, de grootste uitdagingen in deze tijd?

Aan het begin van de oorlog, toen de strijd volop woedde, was onze eerste zorg in leven te blijven. Dat duurde wel zo’n twee jaar. Je was blij als je de dag goed was doorgekomen.

Homs verloor tijdens de oorlog zijn stadscentrum. Het openbare leven kwam hierdoor zo goed als tot stilstand. Het werkt op je gemoed en het kost je veel tijd. Van enig herstel is nog geen sprake.

Mijn man vertrok iedere ochtend van huis om gedurende de dag genoeg spullen bijeen te krijgen voor het gezin. Naar voedsel moest je in die tijd op zoek en het kwam geregeld voor dat je drie uur lang in een rij stond voor een stuk brood.

Wederopbouw van Homs

Hoe is het nu? Wordt er al gewerkt aan de wederopbouw van de getroffen stadsdelen?

Homs is in ieder opzicht een dode stad. Veel bedrijven en ondernemingen hebben de stad verlaten. Het witwassen van geld gebeurt volop in de straten van de stad. Veel winkels en restaurants zijn hier slechts een dekmantel voor.

Maar behalve dit, gebeurt er weinig. Je hebt internationale organisaties die incidenteel kleine projecten uitvoeren. Maar van wederopbouw is geen sprake.

Stedebouwkundig plan voor de wederopbouw van de wijk Baba Amr in Homs. Volgens Marwa Al Samouni een plan dat de stedelijke samenhang en identiteit aantast.

Politieke instabiliteit

Wat is de reden daarvoor?

Daar ligt vooral een politieke reden aan ten grondslag. Bedrijven en ondernemingen zien vanwege de politieke instabiliteit weinig reden om zich in Homs te vestigen. Daarbij komt dat onze munt niet stabiel genoeg is ten opzichte van de Amerikaanse dollar.

Veel jongeren keren vanwege de oorlogsdreiging en de militaire dienstplicht niet terug naar hun land. Op dit moment verlaten meer mensen Syrië dan er terugkomen. De bevolking loopt vooral in de leeftijd tussen 18 en 40 jaar sterk terug.

Kritische fase

Dus terwijl jij besloot te blijven, trekken nu veel mensen weg. Dat lijkt me een wrange paradox.

De naoorlogse periode is gevaarlijk voor de toekomst van iedere plek. Deze periode is een kritische fase, omdat nu de beslissingen worden genomen die beslissend zijn voor de toekomst.

Op dit moment moeten we nog steeds bloeden. De corruptie neemt toe, de jeugd emigreert en het ambacht brokkelt af. Mensen verliezen daardoor hoop en vertrouwen in de toekomst.

Bedrijf en roeping

Wat kan een architect doen in een dergelijke situatie?

Architectuur is een bedrijf en een roeping die beleid met economie kan verbinden. Architectuur wordt geëffectueerd door beide en omgekeerd hebben beide invloed op architectuur. Daarmee heeft de architectuur een grote invloed op het leven van mensen.

Architectuur kan zowel de economie als het beleid beïnvloeden, terwijl ze tegelijkertijd wordt gecontroleerd door beide. Dus alleen door architecten iets te gunnen, kunnen ze invloed hebben.

Ontwerp Baba Amr, Homs door Marwa Al-Sabouni

Zwarte geld

In de huidige oorlogseconomie heeft het zwarte geld de luidste stem. De stem van architectuur is op dit moment overweldigd. Als architecten een stem krijgen, kan dat het beginpunt zijn van een oplossing. Ze kan vrede creëren in plaats van oorlog.

Kun je dit cruciale punt verder uitwerken?

Voor de wederopbouw worden bedrijven uit de gehele wereld uitgenodigd om naar Syrië te komen en om hier te investeren. Voor mij is dat een gevaarlijke aangelegenheid, omdat we onze steden en dorpen opengooien op een moment dat deze heel kwetsbaar zijn. We openen onze arena voor mensen die willen investeren en geld willen maken. Architectuur heeft daarbij geen stem, want er wordt gebouwd voor het geld en niet voor mensen.

Lege stoel

Stel je voor wat dit betekent voor de wederopbouw van Homs. De investerende bedrijven gaan grote shoppings malls bouwen, snelwegen aanleggen en woontorens oprichten. Het gevolg is dat het stedelijke weefsel verloren gaat en dat de stedelijke samenhang en identiteit worden aangetast. Op deze manier raak je juist de stedelijke dynamiek kwijt, die mensen bij elkaar houdt.

In een stad die wordt gebouwd door en voor bedrijven en ondernemingen, hebben mensen weinig redenen om te blijven. De stad is teruggebracht tot een lege stoel waarop iedereen kan gaan zitten. Dat komt neer op de vernietiging van het sociale weefsel.

Herleving lokale productie

Wat dient volgens jou in Homs te gebeuren?

Homs was vroeger een levendige stad, maar ze is verworden tot een kerkhof waarin alles bevroren is. Als enige uitweg zie ik de herleving van de lokale productie. De gouden dagen van Homs liggen in de tijd dat het een florerende textielstad was met daaromheen uitgestrekte katoenvelden en boerderijen. In de stad waren lokale fabrieken en bedrijven gevestigd.

Dit is vanaf de jaren tachtig aangetast in zowel architectonisch, stedebouwkundig als economisch opzicht. De stad werd in die tijd getransformeerd tot een consumptiestad, ofschoon ze geen consumerende klasse heeft. Homs werd een dode stad. De rijke klasse investeert alleen buiten Homs. Zij behandelt de stad als een hotel. Zij slaapt in de stad, maar werkt en leeft buiten Homs.

Ontwerp Baba Amr, Homs door Marwa Al-Sabouni

Leeg centrum

Homs moet zichzelf opnieuw uitvinden. Hoe kan ze dat doen?

Homs heeft het potentieel, maar de politieke wil ontbreekt. Dat was me voor de oorlog al opgevallen: de rijke klasse van Homs is niet echt geïnteresseerd in Homs. Ze doet alleen zaken als die honderd procent gegarandeerd zijn. Ze hebben weliswaar de middelen om veranderingen te bewerkstelligen, maar ze hebben voor de laatste geen enkele belangstelling.

Daarbij komt dat het grootste deel van deze klasse Homs direct aan het begin van de oorlog is ontvlucht en niet is teruggekomen. Ze bezit tal van huizen en bedrijven in de stad, maar die staan allemaal leeg en dragen bij aan het gevoel dat Homs een dode stad is. Het centrum is in handen van mensen die afwezig zijn.

Wat architectuur kan doen

Toch blijf je hoopvol en ben je geen cynicus geworden.

In mijn gezichtspunt is dat verbonden met mijn religie. Het heeft te doen met mijn geloof, dus de manier waarop je het leven benadert en waarop je vertrouwen hebt in een hogere macht. Dat verplicht je tot het weinige dat je kunt te doen en het daarbij te laten.

Als je droomt, wat kan architectuur dan doen?

Ik denk dat architectuur kan hervormen. Als het gaat om zaken als schoonheid, problemen oplossen en connectiviteit, dan hebben we het over aspecten die architectuur kan creëren. Architectuur heeft het potentieel mensen uit te dagen tot een beter leven.

Reageer op dit artikel