artikel

Boekbespreking: Material Matters – Een alternatief voor onze roofbouwmaatschappij

Architectuur Premium

Boekbespreking: Material Matters – Een alternatief voor onze roofbouwmaatschappij

Het boek Material Matters beschrijft de overgang naar een levensvatbare economie. Het boek laat zien dat we zodra we overgaan van een lineaire naar een circulaire economie, anders naar producten en materialen kijken en een andere levenshouding aannemen aangaande bezit en de omgang met de aarde. Stapsgewijs en met de nodige historische en filosofische verwijzingen wordt de lezer geleid naar een aan Cradle to Cradle verwante levensvisie. Anders dan in de filosofie van Michael Braungart, is afval hier geen voedsel, maar behoort het tot het verleden.

De huidige economie is zeer gebaat met het herhaald in de markt zetten van producten met een korte levensduur. Het vormt de kern van de huidige schaarste aan grondstoffen. Rau en Oberhuber betogen dat de verantwoordelijkheid voor producten en grondstoffen anders geregeld dient te worden. Die ligt nu bij de consument, terwijl deze nauwelijks zeggenschap heeft over de samenstelling en de mogelijkheden tot assemblage, hergebruik of afbraak. Daarnaast worden consumenten verleid tot de aankoop van steeds weer nieuwe producten om zo hun identiteit mede vorm te geven.

Oogstmaatschappij

Toen Rau en Oberhuber hun kantoorverlichting vernieuwden, wilden ze bij Philips de dienst ‘licht’ afnemen in plaats van nieuwe lampen aanschaffen. Met deze benadering verschuift de verantwoordelijkheid voor het product naar de producent. Een stap verder gaat de manier waarop Rau en Oberhuber de zeggenschap over een grondstof willen regelen. In de huidige economie is de eigenaar van een mijn ook die van een grondstof. Hoe zeldzamer een grondstof is, des te hoger de waarde ervan is. Grondstoffen zijn echter eindig, waardoor de noodzaak ontstaat om dit probleem op een andere wijze te benaderen. In 2010 hebben Rau en Oberhuber Turntoo opgericht: de eerste organisatie in Nederland die zich richt op het behoud van waardevolle stoffen.

Thomas Rau bij het Projectbezoek aan Liander

Ons bestaan is van tijdelijke aard, maar ons handelen heeft voor langere tijd impact. De wereld vormt een samenhangend ecosysteem. Als we eindige bronnen oneindig beschikbaar houden, gaan we over naar een ander economisch systeem. Producten van vandaag kunnen de grondstoffen van morgen zijn, waarmee we onze tijdelijke, maar veranderende behoeften faciliteren. Wanneer producenten niet alleen de macht maar ook de verantwoordelijkheid voor producten krijgen, zullen deze op andere wijze worden ontworpen voor hergebruik. Als een product wordt gebruikt, maar niet verbruikt, wordt de roofbouwmaatschappij een oogstmaatschappij.

Materialenpaspoort

Niet alle producten gaan automatisch terug naar de producent, dus zal hun ‘performance’ moeten worden geregistreerd. Rau en Oberhuber benoemen afval als materiaal zonder identiteit. Vroeger werden op landgoederen bomen aangeplant om de houten balken in de huizen tijdig te kunnen vervangen. Dat werd van te voren zorgvuldig vastgelegd. Dit bracht hen op het idee van een materialenpaspoort. Een product met een identiteit heeft waarde. Het gemeentehuis in Brummen is het eerste project waarbij alle materialen zijn vastgelegd in zo’n paspoort. De manier van ontwerpen en construeren is hierop afgestemd.

Wanneer gebrek ontstaat aan grondstoffen, heeft dit gevolgen voor de machtsverhoudingen. Dit kan leiden tot oorlogen en maakt grondstoffen onmisbaar voor ons welzijn. Rau en Oberhuber pleiten daarom voor een ‘Universal declaration of material rights’. Mensen worden rentmeesters van de aarde met haar grondstoffen. De producent wordt een tijdelijke beheerder en alleen de aarde zelf is eigenaar.

Economie als hulpmiddel

Het laatste hoofdstuk opent met een citaat van Erasmus: “Wij zijn reizigers op deze wereld, geen bewoners.” Volgens Rau en Oberhuber moeten we af van het antropocentrische wereldbeeld, waarin de mens het middelpunt van de aarde en het heelal is. De economie is een hulpmiddel en geen doel op zich meer. De weg ligt open voor een waardig ‘zijn’: we worden ‘spirituele wezens op een menselijke reis’ en behoeven onze identiteit niet meer aan bezit te ontlenen.

Ofschoon het boek een logisch stappenplan biedt voor een veranderende economie, zal bij elke stap een flink proces op gang moeten komen. Wat daarvoor spreekt, is dat dingen delen en hergebruiken al verankerd is in de jongerencultuur en dat de nadruk op bezit (van huizen en auto’s) al is afgenomen, zij het niet uit idealisme maar uit financiële noodzaak. Het uitbannen van hebzucht, macht en overheersing is echter van een geheel andere orde.

 

Thomas Rau, Sabine Oberhuber, Material Matters, Een alternatief voor onze roofbouwmaatschappij, Haarlem 2016, isbn 9789461562258, € 19,95

 

Reageer op dit artikel