blog

Tentoonstelling Nazi-design in Den Bosch gemiste kans

Stedenbouw

Door Harm Tilman – Op de het afgelopen weekeinde in Den Bosch geopende tentoonstelling ‘Design van het derde rijk’ wordt de vraag gesteld wat vormgeving in de meest brede zin van het woord heeft bijgedragen aan de opkomst van de “kwaadaardige nazi-ideologie”. Een overschatting van het design?

Mevrouw en mijnheer K. logeerden vorig jaar in een hotel in het Oostenrijkse dorp Gerlos. Tot hun ontzetting hingen bij de ingang portretten van twee mannen, waaronder een in uniform met swastika en adelaar. Toen K. in een recensie op hotel websites gewag maakte van een ‘Nazi grandpa’, klaagde het hotel hem aan bij de rechtbank van Innsbruck (Oostenrijk). In het proces dat volgde werd K. veroordeeld. Het belang van de hoteleigenaar om zijn reputatie te beschermen woog voor de rechtbank zwaarder dan de vrijheid van meningsuiting van de gast.

Heftige emotie

Nazi-portretten en meer in het algemeen beelden van Nazi-design roepen nog steeds heftige emoties op, die wellicht het zicht op deze tijd belemmeren. Voor directeur Timo de Rijk vormde deze beladenheid de reden om in het Design Museum een tentoonstelling over nazi-design in te richten. Afgelopen weekeinde werd de tentoonstelling in Den Bosch voor het publiek geopend.

Ambitie teruggeschroefd

Om de kou uit de lucht te halen, werd de tomeloze ambitie van de directeur teruggeschroefd. Zo worden de woorden ‘mooi’ en ‘succesvol’ niet meer gebruikt voor het nazi-design. Ook in de titel van de tentoonstelling keert het nazi-woord niet meer terug. Volstaan wordt het het veel neutralere ‘Design van het Derde Rijk’. Van de demonstraties die vooraf tegen de tentoonstelling waren aangekondigd, was althans bij de opening niets te merken.

Kunstprotest bij opening tentoonstelling Nazi-design

Goed en fout

Volgens het museum wordt design uit de nazi-tijd ten onrechte genegeerd, in schril contrast met de vele tentoonstellingen die dit jaar zijn te bezoeken over het Bauhaus. Tijdens de opening verklaarde De Rijk dat musea nu eenmaal liever goed design laten zien en aan slecht design ten onrechte geheel voorbij gaan. Maar is het nazi-design nu echt zo mooi en succesvol, zoals De Rijk de afgelopen jaren in de aanloop naar de tentoonstelling nadrukkelijk beweerde?

Timo de Rijk: “Zouden de nazi’s ook zo’n succes hebben gehad als hun design niet zo goed was geweest?”

 

Kraft duch Freude

Bij binnenkomst in het museum krijg je als bezoeker eerst de kever te zien. Deze auto is ontwikkeld in het kader van het programma ‘Kraft durch Freude” dat de machthebbers in de jaren dertig ontwikkelden. Het wordt gepresenteerd als een hoogtepunt van nazi-vormgeving. Op de tweede verdieping zie je vervolgens een korte film waarin de opkomst van de NDSAP wordt getoond, gevolgd door de uitbouw van Hitler-Duitsland, de grootscheepse zuiveringen die de partij doorvoerde en de oorlog die ze ontketende.

Kever op tentoonstelling nazi-design in den Bosch

Breed design

Vervolgens kun je een verdieping lager de objecten bekijken die een beeld geven van de vormgeving van het Derde Rijk in de breedste zin van het woord. Verdeel over tien secties, word je als bezoeker ondergedompeld in het design dat de nazi-overheersing ondersteunde. Je ziet uiteenlopende ‘ontwerpen’, van een beeld van Arno Breker tot een schoolplaat over erfelijkheid, van een SA vaandel tot affiches van de Olympische Spelen en Hitler, een barak van een concentratiekamp, een buffetkast en een Autobahn.

Tentoonstelling nazi-design in Den Bosch

Alles is design

Twee zaken vallen op. Allereerst dat in Den Bosch alles tot design wordt gerekend. In de aanloop naar de tentoonstelling liet directeur Timo de Rijk al optekenen dat ook de Hitlergroet wat hem betreft een ‘daad van design’ is. Zowel de ontwikkeling van de Volkswagen, als het door architect Trost ontworpen Haus der Kultur en een Wehrmacht helm: het is allemaal design.

Niet schuldig ontwerp

Daarnaast valt op dat het design zelf is ontdaan van zijn politieke karakter. De Rijk: “Ik denk dat de context schuldig en de betekenis kwaadaardig is. Het ontwerp zelf is niet schuldig.” Het is een variant op de opvatting dat de nazi’s op een schandelijke manier gebruik maakten van classicistische architectuur, maar dat die architectuur in wezen goed is. Toch valt daar het nodige op af te dingen, niet alleen in het geval van het ontwerp van vernietigingskampen.

Timo de Rijk: “Het ontwerp is niet schuldig”

 

Rechtse ruimtes

Misschien had de tentoonstelling aan diepte gewonnen door aan te sluiten op het verhitte debat dat op dit moment in Duitsland wordt gevoerd over rechtse ruimtes, dat wil zeggen ruimtes die in de zin van een nationalistische, reactionaire of conservatieve ideologie vormgegeven zijn of zouden zijn. Volgens Stephan Trüby, de initiator van deze discussie, kom je in Europa steeds meer van dergelijke ruimtes tegen. Het zou duiden op een ontwikkeling waarin de verworvenheden van de moderniteit worden teruggedraaid en vervangen door een schijnbaar ouder, op identiteit gericht bouwen.

Politieke opvattingen niet gelijk aan bepaald ontwerp

In deze discussie wordt het bewijs voor de stelling dat ruimtes rechts zijn, vooral gevonden in wat de ontwerpers zelf over deze ruimtes zeggen. De fantasieën over zuiverheid die met een beroep op het volk, het vaderland of de natuur worden gedaan, laten zich niet vertalen in een bepaalde architectuur. Andersom kun je historische architectuur niet zo maar gelijk stellen aan politiek of moreel abjecte opvattingen. Uit het feit dat de functionalistische architectuur wijd verbreid is, volgt niet perse dat je hoeft te sympathiseren met rechtse politieke stromingen.

Mannelijk ontwerp

Toen Timo de Rijk in 2016 werd geïnterviewd over de vraag hoe hij meer bezoekers dacht te trekken, zei hij onder anderen het design in Nederlandse musea veel te vrouwelijk te vinden. In het interview verklaarde hij een liefhebber van jongenskunst te zijn. Met Design in het Derde Rijk gaat hij een stapje verder en geeft hij zijn visitekaartje af met een tentoonstelling over echt mannelijk ontwerp.

Wat moet je er mee?

Het nazi-design beloofde een vervulling van eeuwenoude wensen, een verheffing van bepaalde innerlijke overtuigingen in reusachtige uiterlijke monumenten. Maar hoe deze ideologie is doorgetrokken in de diverse objecten en in wat je als bezoeker ziet, wordt uit de tentoonstelling niet duidelijk. Hoe borduurden de nazi’s voort op eerder ontwerp? Welke ontwerptaal ontwikkelden ze? Welke rol speelden maatschappelijke conflicten in hun vormgeving? Aan de vraag wat je als bezoeker nu aanmoet met al die tentoongestelde objecten, kom je zodoende niet toe. En dat is toch wel een gemiste kans.

Lees ook

Reageer op dit artikel